Những chú lừa bị ngược đãi và bỏ rơi nay trở thành lực lượng chữa cháy rừng đặc biệt nhờ gặm sạch cỏ khô, tạo vành đai ngăn lửa.
Mùa hè năm nay, các trận đại hỏa hoạn đang càn quét miền nam châu Âu sớm hơn thường lệ. Tại Tây Ban Nha, hơn 97.000 ha đất đai đã bị thiêu rụi, trong đó vụ cháy gần đây ở phía nam được ghi nhận là một trong những trận hỏa hoạn thảm khốc nhất lịch sử nước này.
Trong khi công tác phòng chống cháy rừng ngày càng phụ thuộc vào công nghệ cao như vệ tinh, drone và AI, thì tại vùng núi cách Barcelona 80 km về phía nam, một giải pháp cổ xưa đang phát huy hiệu quả bất ngờ.
Biệt đội lừa cứu hỏa Tivissa, tổ chức phi lợi nhuận ở phía nam xứ Catalonia chuyên chăm sóc những chú lừa bị ngược đãi và bỏ rơi, đang biến chúng thành "lực lượng chữa cháy" đặc biệt.
Lừa sẽ gặm sạch các loại cỏ khô dễ bắt lửa trên núi, tạo ra các vành đai cản lửa tự nhiên giữa cảnh quan Địa Trung Hải khô hạn.
Những chú lừa của Biệt đội lừa cứu hỏa Tivissa tại Catalonia hồi tháng 3. Ảnh: Instagram/Tivissadonkey
Joan Cedo Sans, người sáng lập tổ chức, bắt đầu cưu mang những chú lừa từ năm 2020. Đàn lừa đã phát triển thành 62 con, liên tục di chuyển để phát quang các khu đất nhờ sức ăn vô tận.
"Chúng tôi trân trọng những con vật này và tin chúng xứng đáng có cơ hội thứ hai", Cedo chia sẻ.
Ý tưởng này đến với ông sau trận cháy rừng càn quét quê nhà năm 2013. Ông thử thả lừa vào rừng để xem chúng có thể dọn dẹp các lớp bụi cây dưới tán rừng hay không. Kết quả vượt ngoài mong đợi khi chúng ăn sạch mọi thứ.
Thử nghiệm ban đầu nhanh chóng phát triển thành một mô hình hoạt động chuyên nghiệp. Khi ông Cedo trở thành lãnh đạo thị trấn Tivissa, công việc quản lý hàng ngày được giao lại cho Jordi Garcia, một tình nguyện viên gắn bó từ năm 2021.
"Công việc rất ý nghĩa. Bạn vừa được hòa mình vào thiên nhiên, vừa trao cơ hội sống mới cho động vật", Garcia nói.
Một trong những thành viên đầu tiên của đàn là Roberto - chú lừa đua bị đưa đến lò mổ vì vóc dáng quá đồ sộ nên không thể giành chiến thắng. Một chú lừa khác là Paloma, từng bị béo phì nặng do chủ cũ cho ăn bánh quy và đường viên.
Một xe cứu hỏa trên cây cầu gần đám cháy rừng ở Los Gallardos, Tây Ban Nha ngày 10/7. Ảnh: AP
Theo ông Cedo, mô hình này mang lại lợi ích kép. Đàn lừa giúp ngăn hỏa hoạn và đổi lại, chúng được sống theo đàn, chăm sóc y tế và bổ sung thức ăn từ nguồn nông sản quyên góp.
Vai trò của đàn lừa càng trở nên cấp thiết khi EU năm 2025 ghi nhận mùa cháy rừng tàn khốc nhất lịch sử, trong đó Tây Ban Nha mất gần 400.000 ha rừng.
Lừa là loài ăn cỏ đặc biệt ưa thích các loại cỏ khô mùa hè - nguồn "nhiên liệu" dễ bắt lửa nhất và khiến đám cháy lan nhanh. Tiến sĩ Jordi Bartolome Filella, chuyên gia sinh thái học động vật ăn cỏ tại Đại học Tự trị Barcelona (UAB), cho rằng kết hợp nhiều loài động vật ăn cỏ giúp xử lý triệt để các tầng thực vật khác nhau.
Nếu như dê, loài chuyên dọn cây bụi, đã tạo nên mô hình kinh doanh "cho thuê dê dọn rừng" rầm rộ tại California, Mỹ, thì ông Cedo lại đánh giá cao ưu thế riêng của lừa.
"Lừa làm được những việc mà dê hay cừu bó tay. Chúng nặng hơn nên mỗi bước đi đều giẫm mạnh hơn và sức ăn cũng lớn hơn nhiều", ông phân tích. Việc đàn lừa giẫm đạp liên tục sẽ làm đứt đoạn lớp lá khô trên mặt đất, chặn đường lửa lây lan.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng chăn thả gia súc là phương án phòng thủ hiệu quả và tiết kiệm chi phí hơn hẳn dùng máy móc phát quang. Dù không thể ngăn chặn 100% rủi ro, phương pháp này giúp giảm đáng kể cường độ đám cháy, tạo điều kiện thuận lợi cho lực lượng cứu hỏa. Bên cạnh đó, đàn lừa còn giúp duy trì các vành đai cản lửa nhân tạo trên núi và tạo ra các con đường mòn thuận tiện cho việc kéo ống dẫn nước khi có sự cố.
Cháy rừng là đặc trưng lâu đời của vùng Địa Trung Hải và việc chăn thả gia súc từng là cách tự nhiên giúp kiểm soát các thảm thực vật khô.
Theo tiến sĩ Bartolome, nếu không có các loài động vật ăn cỏ lớn, thảm thực vật này sớm muộn cũng bị ngọn lửa "nuốt chửng" một cách đột ngột, gây hậu quả nghiêm trọng cho hệ sinh thái và con người. Năm 2025, các trận cháy rừng ở châu Âu đã thải ra 13 triệu tấn carbon, gây ô nhiễm không khí kéo dài nhiều tuần trên diện rộng.
Mô hình của Tivissa được truyền cảm hứng từ tổ chức "El Burrito Feliz" ở miền nam Tây Ban Nha - nơi sử dụng lừa cứu hộ bảo vệ Vườn quốc gia Donana từ năm 2014.
Hiện nay, các giải pháp tương tự đang nhân rộng khắp Tây Ban Nha. Tại Galicia, người ta thả ngựa hoang về lại rừng để làm "máy cắt cỏ tự nhiên", còn tại Catalonia, người ta phát động sáng kiến Ramats de Foc kết nối người chăn cừu, dê với lực lượng chữa cháy. Sản phẩm thịt, phô mai từ các đàn gia súc này được gắn nhãn "phòng chống cháy rừng" để thu hút người tiêu dùng ủng hộ.
Các em nhỏ và lính cứu hỏa từ đơn vị chữa cháy rừng GRAF của Catalonia chào đón đàn lừa Tivissa. Ảnh: Instagram/Tivissadonkey
Dù giới chức đã nhận thức được giá trị của phương pháp này, tiến sĩ Bartolome cho rằng mô hình chỉ có thể mở rộng nếu chính phủ chi trả ngân sách cho chăn thả như một "dịch vụ hệ sinh thái", tương tự chi phí trả cho máy móc. Hiện mức hỗ trợ 80-300 euro/ha vẫn quá thấp, khiến tổ chức Biệt đội lừa cứu hỏa Tivissa phải sống phụ thuộc vào nguồn quyên góp.
"Dự án này bắt đầu hoàn toàn ngẫu nhiên, nhưng đã mang lại bài học sâu sắc. Chúng tôi không làm điều gì mới mẻ, mà chỉ đang trả lại giá trị cho những công việc nông thôn cổ xưa - nơi cuộc sống con người gắn bó hòa hợp với thiên nhiên", ông Cedo khẳng định.
Hồng Hạnh (Theo CNN, Tivissadonkey)
