Việc Lầu Năm Góc tách dữ liệu thương vong trong chiến sự Iran thành hai giai đoạn trước và sau lệnh ngừng bắn khiến Nhà Trắng đối mặt với làn sóng chỉ trích thiếu minh bạch.
Lầu Năm Góc tuần trước gây chú ý sau khi truyền thông Mỹ nhận thấy số liệu quân nhân thiệt mạng trong chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng nhằm vào Iran trên Hệ thống Phân tích Thương vong Quốc phòng (DCAS) giảm từ 18 xuống 14. Đây đều là các trường hợp tử vong từ khi xung đột bùng phát cuối tháng 2 đến lúc hai bên đạt lệnh ngừng bắn hồi tháng 4.
4 trường hợp không còn trong thống kê đều thiệt mạng sau khi lệnh ngừng bắn sụp đổ hôm 8/7, dẫn đến loạt cuộc tập kích đáp trả qua lại giữa Mỹ và Iran. Trong số này có ba quân nhân thiệt mạng ngày 18/7, khi tên lửa Iran đánh trúng căn cứ không quân Muwaffaq Salti ở Jordan, cùng một quân nhân tử vong hai ngày sau trong quá trình hủy nổ một máy bay không người lái của Iran tại Iraq.
Quyền thư ký báo chí Lầu Năm Góc Joel Valdez ngày 23/7 cho biết biến động số liệu này là do "gián đoạn dữ liệu tạm thời" và các đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng "đang phối hợp khắc phục".
Sang ngày 26/7, DCAS đưa tên 4 binh sĩ thiệt mạng còn lại vào hệ thống, nhưng lại nằm trong phân loại "các chiến dịch ở nước ngoài" kèm theo chú thích "thương vong trong các chiến dịch ở nước ngoài từ ngày 7/7/2026". Đợt cập nhật cũng bổ sung hơn 140 quân nhân bị thương chưa từng được công bố.
Các diễn biến cho thấy lời giải thích của ông Valdez chưa phản ánh đầy đủ sự việc. Động thái làm dấy lên tranh cãi về tính minh bạch trong thống kê cũng như những tác động chính trị và pháp lý của cách công bố số liệu, theo Aaron Blake, cây viết phân tích của CNN.
Tổng thống Mỹ Donald Trump (cà vạt đỏ) giơ tay chào khi các binh sĩ di chuyển thi hài quân nhân Isabella Gonzales từ máy bay tại căn cứ không quân Dover, bang Delaware ngày 22/7. Ảnh: AP
Việc Lầu Năm Góc điều chỉnh cách công bố số liệu nhanh chóng vấp phải phản ứng từ giới lập pháp Mỹ. Một nhóm 12 thượng nghị sĩ Dân chủ đã gửi thư tới Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, yêu cầu cung cấp bản thống kê đầy đủ về số quân nhân thiệt mạng và bị thương trong chiến sự Iran.
Các thượng nghị sĩ cho rằng việc công bố số liệu chậm trễ hoặc thiếu nhất quán không chỉ cản trở quốc hội thực hiện chức năng giám sát mà còn khiến công chúng khó đánh giá đầy đủ thiệt hại trong cuộc chiến.
"Người dân Mỹ, quốc hội, các quân nhân và gia đình họ có quyền được tiếp cận bản thống kê đầy đủ và chính xác về thương vong. Những thông tin được công bố cho thấy Bộ Quốc phòng chưa duy trì việc báo cáo thương vong kịp thời và toàn diện trong suốt cuộc xung đột", bức thư nêu.
Không chỉ các nghị sĩ, nhiều cựu quân nhân cũng chỉ trích cách thống kê mới của Lầu Năm Góc. Chuẩn đô đốc về hưu Michael E. Smith cho rằng việc tách số liệu như vậy là "đưa các quân nhân đã thiệt mạng vào các toan tính chính trị", gọi đây là hành động rất thiếu tôn trọng người tử trận. Cựu nghị sĩ Cộng hòa Adam Kinzinger, từng phục vụ trong quân đội, nói đây là hành động "đáng xấu hổ".
Theo David Lapan, cựu phát ngôn viên Lầu Năm Góc dưới thời tổng thống George W. Bush và Barack Obama, số liệu thương vong là một trong số ít dấu hiệu giúp công chúng theo dõi diễn biến chiến sự khi Bộ Quốc phòng không thường xuyên công bố thông tin về các hoạt động quân sự.
"Nếu quân nhân bị thương trong chiến đấu thì đó là thông tin mà công chúng cần biết để đánh giá cuộc chiến đang diễn ra như thế nào", ông Lapan nói với Task & Purpose.
Trong khi đó, Lầu Năm Góc bác bỏ cáo buộc che giấu thông tin. Ông Valdez khẳng định Bộ Quốc phòng "cam kết bảo đảm độ chính xác cao nhất đối với mọi báo cáo thương vong", đồng thời cho rằng truyền thông đã hiểu sai về quá trình cập nhật dữ liệu.
Người phát ngôn Sean Parnell mô tả cáo buộc cố tình giảm số liệu thương vong là "một trong những ví dụ cho thấy truyền thông tin giả gây hoang mang cho người dân Mỹ thế nào".
Việc điều chỉnh cách phân loại còn thu hút chú ý vì diễn ra trong bối cảnh Nhà Trắng bảo vệ lập luận pháp lý về cuộc chiến với Iran.
Theo chính quyền Tổng thống Trump, cuộc xung đột ban đầu đã kết thúc khi Mỹ và Iran đạt lệnh ngừng bắn hồi tháng 4 để nối lại đàm phán. Giữa tháng 6, hai bên ký bản ghi nhớ chung, tiếp tục nỗ lực ngoại giao hướng đến một thỏa thuận hòa bình lâu dài.
Tuy nhiên, Tổng thống Trump ngày 8/7 tuyên bố lệnh ngừng bắn "đã hết" và quân đội Mỹ sau đó không kích Iran nhiều ngày liên tiếp. Tehran đáp trả bằng cách tấn công các căn cứ của Washington tại vùng Vịnh. Đến ngày 10/7, ông Trump thông báo với quốc hội rằng Mỹ đã nối lại các hành động thù địch với Iran, đồng nghĩa đây là một cuộc xung đột mới.
Lập luận này có ý nghĩa quan trọng đối với Nhà Trắng, bởi Đạo luật Quyền lực Chiến tranh năm 1973 quy định tổng thống chỉ được tiến hành chiến dịch quân sự trong 60 ngày nếu chưa được quốc hội cho phép.
Nghị sĩ Cộng hòa Thomas Massie, người nhiều lần chỉ trích chiến dịch Iran, cho rằng cách giải thích này không phản ánh đúng thực tế.
"Lầu Năm Góc đang giả định có hai cuộc chiến với Iran, được ngăn cách bởi một lệnh ngừng bắn ngắn ngủi. Thực tế là chiến sự đã kéo dài hơn 90 ngày mà không có sự chấp thuận của quốc hội, Bộ trưởng Quốc phòng đang vi phạm pháp luật và phải chịu trách nhiệm", ông Massie viết trên X.
Lầu Năm Góc tại thủ đô Washington, Mỹ tháng 3/2022. Ảnh: AFP
Theo số liệu từ Lầu Năm Góc, cuộc chiến với Iran đến nay đã khiến 18 quân nhân Mỹ thiệt mạng và 624 người bị thương. Cơ quan này cho biết nhiều quân nhân bị thương hiện đã trở lại làm nhiệm vụ.
Theo Hiệp hội Cựu chiến binh Mỹ từng tham chiến tại Iraq và Afghanistan (IAVA), việc chuyển các trường hợp thương vong gần đây sang danh mục mới trong DCAS không chỉ là vấn đề minh bạch thông tin, mà còn ảnh hưởng đến các chế độ, quyền lợi dành cho cựu quân nhân và thân nhân người đã thiệt mạng.
"Thay đổi cách phân loại ở phía sau hệ thống sẽ kéo theo những tác động dây chuyền ở nhiều cấp độ", cựu quân nhân Jess Finucan, phát ngôn viên IAVA, nói với Washington Post.
Theo bà Finucan, hồ sơ quân nhân được ghi nhận dựa trên dữ liệu về các chiến dịch mà họ từng tham gia do Bộ Quốc phòng quản lý. Hồ sơ này ảnh hưởng đến nhiều quyền lợi, trong đó có việc xét khen thưởng, chăm sóc y tế và chế độ dành cho thân nhân của quân nhân tử trận.
"Chính quyền cần hoàn toàn chịu trách nhiệm và có trách nhiệm giải trình đối với toàn bộ cái giá của cuộc chiến", bà Finucan nói.
Như Tâm (Theo CNN, Washington Post, AP)
