Hà NộiHết ca trực, bác sĩ Đoàn Dư Mạnh vẫn chưa rời bệnh án cụ bà 75 tuổi nhập viện với huyết áp vọt trên 180/120 mmHg.
Trò chuyện với người bệnh, bác sĩ Mạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch và Đột quỵ Quốc tế, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, nhận thấy bà tỉnh táo nhưng mang nhiều tâm sự. Các con bà đều định cư ở nước ngoài, đành gửi mẹ vào viện dưỡng lão. Hàng ngày, bà được chăm sóc từng bữa ăn, giấc ngủ nhưng luôn trong trạng thái ủ rũ, buồn bã. Niềm an ủi duy nhất là cuộc gọi video vỏn vẹn vài phút cuối ngày.
Ở tuổi 75, bà mắc nhiều bệnh nền như suy tim nhẹ, viêm khớp, huyết áp dao động thất thường nhưng luôn ở mức cao. Theo bác sĩ, đây là một trường hợp điển hình của hội chứng cô đơn kích hoạt bệnh ở người cao tuổi, tạo nên một vòng xoáy luẩn quẩn về sức khỏe.
"Khi các chỉ số bất ổn, người già lại càng lo lắng, khiến bệnh nền chuyển biến xấu hơn", bác sĩ Mạnh phân tích.
Người cao tuổi đo huyết áp tại trạm y tế phường Cầu Ông Lãnh, TP HCM. Ảnh Thanh Tùng
Tương tự, bà Hoa, 69 tuổi, sống cùng vợ chồng con trai cả và hai cháu nội giữa Hà Nội. Con cháu rời nhà lúc 7h sáng, 8h tối mới về. Căn nhà rộng thênh thang chỉ còn bà và chiếc ti vi. Bữa tối kéo cả nhà về một bàn, nhưng các cháu dán mắt vào điện thoại, con cái rã rời sau ngày dài, câu chuyện quẩn quanh tiền bạc với chuyện học hành.
Trước đó, do quan điểm sống không phù hợp, nhiều lần bà cũng tranh cãi với con trai và con dâu khiến không khí nặng nề. Để "dĩ hòa vi quý", bà học cách im lặng, rồi dần dần trở thành người xa cách với phần còn lại của gia đình. Rồi bà mất ngủ triền miên, bỏ bữa, tự thấy mình thành gánh nặng. Đến khi con trai đưa đi khám, bác sĩ kết luận bệnh nhân mắc trầm cảm thể nhẹ kèm suy nhược cơ thể nghiêm trọng.
Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh cho biết hai trường hợp trên là ví dụ điển hình cho thấy trạng thái tâm lý bất ổn có thể kích hoạt các chỉ số sinh học tiêu cực, tạo nên một vòng xoáy luẩn quẩn về sức khỏe ở người cao tuổi.
"Cô đơn như sát thủ thầm lặng, kích hoạt hàng loạt bệnh nền nguy hiểm và đẩy họ vào những vòng xoáy suy sụp cả thể xác lẫn tinh thần", bác sĩ nói. Khi một người rơi vào trạng thái cô đơn kéo dài, cơ thể họ liên tục căng thẳng, khiến não bộ kích thích bài tiết nồng độ hormone cortisol tăng cao, gây ra hiện tượng tăng huyết áp, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và dễ dẫn đến các cơn rối loạn nhịp tim nguy hiểm. Nghiên cứu của Hội Tim mạch Mỹ (AHA) cho thấy cô lập xã hội làm tăng nguy cơ mắc bệnh mạch vành 29% và nguy cơ đột quỵ 32%.
Tổn thất không dừng ở tim mạch. Người già sống cô đơn suy giảm trí nhớ, teo não và mất khả năng nhận thức nhanh hơn hẳn những người có đời sống xã hội phong phú. Cô đơn còn châm ngòi các phản ứng viêm, bào mòn hệ miễn dịch và mở đường cho bệnh tật.
Báo cáo của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Mỹ (NASEM) xếp tác hại của cô đơn ngang với hút thuốc lá, béo phì và lười vận động, đồng thời chỉ ra người cao tuổi sống cô lập đối mặt nguy cơ sa sút trí tuệ (Alzheimer) cao hơn khoảng 50%.
Tiến sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành Trung tâm tham vấn và trị liệu tâm lý Lumos, phân biệt hai kiểu cô đơn theo lứa tuổi. Người trẻ thấy "không được thấu hiểu", còn người già thấy "mình dần bị tách khỏi đời sống xung quanh".
Từ đó, họ nghĩ bản thân không còn quan trọng, mất vai trò, trở thành gánh nặng. Họ thu mình, ngại giao tiếp, buông lơi việc chăm sóc bản thân và đánh mất ý nghĩa sống. Với người mang bệnh nền, khoảng trống ấy làm bệnh cũ trở nặng.
Khi đổ bệnh mà không ai định hướng, người già hoang mang, vái tứ phương và trở thành mồi ngon cho các hội nhóm lừa đảo, thực phẩm chức năng giả, "thần y" rởm trên mạng xã hội. Nghiên cứu của Viện Chính sách và Quản lý Y tế cho thấy 73% người Việt từng dùng thuốc y học cổ truyền, nhưng chỉ 34% mua từ nguồn được cấp phép, trong khi 68% tin rằng "thảo dược tự nhiên không có tác dụng phụ". Khảo sát năm 2023 của Viện Dinh dưỡng và Y học Dự phòng ghi nhận 47% người cao tuổi ở nông thôn dùng thuốc xương khớp truyền miệng không rõ nguồn gốc, tăng 15% chỉ sau ba năm.
Sống một mình đôi khi còn cướp đi cơ hội cứu chữa vào phút quyết định. "Không ai nhắc các cụ uống thuốc, không ai biết cụ bỏ bữa hay trở nặng. Nhiều ca đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc té ngã trong nhà tắm kết thúc bi kịch chỉ vì con cái phát hiện muộn", bác sĩ tâm sự.
Muốn phá vòng xoáy "cô đơn, đổ bệnh, càng cô đơn, bệnh nặng hơn", chuyên gia khuyên gia đình phải can thiệp cùng lúc trên ba mặt trận y tế, tâm lý và xã hội. Trước hết, đưa người cao tuổi đi khám, theo dõi bệnh nền bài bản và nối lại kết nối xã hội qua những cuộc trò chuyện đều đặn, sinh hoạt gia đình, câu lạc bộ người cao tuổi hay các hoạt động vừa sức. Khi xuất hiện dấu hiệu trầm cảm, lo âu nặng, ý nghĩ muốn chết, bỏ điều trị, bỏ ăn hoặc thu mình quá mức, gia đình cần tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế chuyên khoa.
Thay cho vài phút gọi vội, hãy dạy người già dùng thiết bị thông minh để xem video, gọi con cháu, và ấn định lịch gọi cố định để họ có cảm giác "được chờ đợi".
"Sự quan tâm sâu sắc, lắng nghe giúp người già giải tỏa tâm lý, từ đó hỗ trợ kiểm soát huyết áp và tim mạch", bác sĩ Mạnh nói. Với cụ bà 75 tuổi ở đầu câu chuyện, đơn thuốc hạ áp mạnh nhất có lẽ không nằm trong lọ, mà nằm ở đầu dây bên kia mỗi cuộc gọi.
