Cứ béo bụng, buồn ngủ sau ăn là ‘kháng insulin’?

Theo các chia sẻ trên mạng xã hội, từ béo bụng, buồn ngủ sau ăn, thèm đồ ngọt, rụng tóc, nám da cho đến mệt mỏi hay rối loạn kinh nguyệt đều được một số người quy kết là biểu hiện của kháng insulin, kèm theo lời quảng cáo các loại thực phẩm chức năng có thể "giảm đề kháng insulin".

Chia sẻ với Tuổi Trẻ Online, bác sĩ Dương Minh Tuấn, khoa nội tiết - đái tháo đường Bệnh viện Bạch Mai, cho hay đây là cách diễn giải thiếu chính xác, dễ khiến nhiều người hiểu sai về bệnh lý chuyển hóa và tự ý sử dụng sản phẩm không cần thiết.

Cứ béo bụng, buồn ngủ sau ăn là "kháng insulin"?

Bác sĩ Tuấn nêu rõ insulin là hormone do tuyến tụy tiết ra, có vai trò đưa glucose từ máu vào tế bào để tạo năng lượng hoặc dự trữ. Kháng insulin là tình trạng các mô trong cơ thể, đặc biệt là gan, cơ và mô mỡ, giảm đáp ứng với insulin. Khi đó cơ thể phải tăng tiết insulin để duy trì đường huyết ở mức bình thường.

Ở giai đoạn đầu, đường máu có thể chưa tăng nhưng hệ chuyển hóa đã phải hoạt động nhiều hơn để bù trừ.

Theo bác sĩ Tuấn, kháng insulin thường liên quan đến các tình trạng như béo bụng, ít vận động, tăng cân, gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa, tiền đái tháo đường, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa và một phần trường hợp hội chứng buồng trứng đa nang.

"Điều đáng lo ngại là nhiều người chỉ dựa vào một vài biểu hiện thường gặp rồi tự cho rằng mình bị kháng insulin", bác sĩ Tuấn nói.

Theo đó, mệt mỏi có thể xuất phát từ thiếu ngủ, thiếu máu, suy giáp, căng thẳng, trầm cảm, bệnh gan, bệnh thận hoặc nhiều nguyên nhân khác. Rụng tóc có thể liên quan đến thiếu sắt, rối loạn tuyến giáp, sau sinh, stress, bệnh lý da đầu, tác dụng phụ của thuốc hoặc yếu tố di truyền.

Tương tự, nám da thường chịu ảnh hưởng của ánh nắng, nội tiết sinh dục, thai kỳ, thuốc tránh thai, di truyền và cách chăm sóc da. 

Buồn ngủ sau ăn cũng có thể do bữa ăn chứa quá nhiều tinh bột, thiếu ngủ, rối loạn giấc ngủ hoặc dao động đường huyết, chứ không thể chỉ dựa vào triệu chứng để kết luận là kháng insulin.

Có nên tự đi xét nghiệm insulin?

Theo bác sĩ Tuấn, một xu hướng khác là nhiều người sau khi tìm hiểu thông tin trên mạng đã tự đi làm xét nghiệm insulin máu hoặc chỉ số HOMA-IR (là một xét nghiệm máu phổ biến dùng để đánh giá mức độ đề kháng insulin của cơ thể), rồi hoang mang khi thấy kết quả có chút bất thường.

Để đánh giá nguy cơ đái tháo đường và các rối loạn chuyển hóa, bác sĩ thường dựa trên những yếu tố có giá trị hơn như vòng eo, chỉ số BMI, huyết áp, đường huyết lúc đói, HbA1c, nghiệm pháp dung nạp glucose khi cần, mỡ máu, men gan, tiền sử gia đình, tiền sử đái tháo đường thai kỳ và các bệnh lý đi kèm.

Xét nghiệm insulin máu và HOMA-IR có thể hữu ích trong nghiên cứu hoặc một số trường hợp được lựa chọn, nhưng không phải là xét nghiệm "thần thánh" để tự chẩn đoán mọi vấn đề chuyển hóa.

Những dấu hiệu nên đi kiểm tra gồm tăng vòng eo, tăng cân nhanh không rõ nguyên nhân, tiền sử gia đình có đái tháo đường type 2, từng bị đái tháo đường thai kỳ, gan nhiễm mỡ, tăng triglyceride, giảm HDL-C, tăng huyết áp, da vùng cổ/nách/bẹn sạm dày kiểu gai đen, rối loạn kinh nguyệt kèm tăng androgen ở phụ nữ, hoặc xét nghiệm đã có tiền đái tháo đường.

Cẩn trọng với lời quảng cáo omega-3 để "giảm đề kháng insulin"

Bác sĩ Tuấn cho hay một nội dung quảng cáo phổ biến hiện nay là sử dụng omega-3 để "giảm đề kháng insulin". Tuy nhiên, hiện nay các bằng chứng chỉ cho thấy omega-3 có lợi rõ nhất ở giảm triglyceride.

Về tác dụng giảm đề kháng insulin, kết quả không nhất quán. Một tổng quan hệ thống lớn trên BMJ về chất béo không bão hòa đa, bao gồm omega-3, cho thấy tăng omega-3/omega-6/PUFA nói chung có ít hoặc không có tác dụng rõ ràng trong phòng ngừa hoặc điều trị đái tháo đường type 2 và chuyển hóa glucose.

Nền tảng giúp giảm đề kháng insulin vẫn là giảm cân nếu đang thừa cân/béo phì, giảm vòng eo, tăng vận động thể lực, tăng khối cơ, ngủ đủ, hạn chế đồ uống có đường, giảm tinh bột tinh chế, ăn đủ đạm - chất xơ, kiểm soát stress và theo dõi đường máu định kỳ.

Một số trường hợp tiền đái tháo đường, đái tháo đường, béo phì, hội chứng buồng trứng đa nang hoặc gan nhiễm mỡ chuyển hóa có thể cần thuốc, nhưng thuốc phải được cá thể hóa theo từng bệnh nhân.

"Người dân cần thận trọng trước những nội dung trên mạng xã hội sử dụng hàng loạt triệu chứng chung chung để khiến người xem tin rằng mình mắc kháng insulin, từ đó dẫn dắt đến việc mua thực phẩm chức năng.

Việc tự chẩn đoán và tự điều trị không chỉ tốn kém mà còn có thể làm chậm quá trình phát hiện và điều trị đúng các bệnh lý thực sự", bác sĩ Tuấn khuyến cáo.