Việc thu thập mẫu ADN thân nhân đang được đẩy nhanh, mở ra cơ hội xác định danh tính cho 300.000 phần mộ liệt sĩ chưa tìm thấy sau nửa thế kỷ.
Chiều 4/7, hội trường xã Hương Khê, Hà Tĩnh, chật kín chỗ thân nhân liệt sĩ đến xét nghiệm ADN. Cụ Nguyễn Thị Dinh, 90 tuổi, là người cao tuổi nhất. Mẫu sinh phẩm của cụ sẽ được đưa vào ngân hàng gene quốc gia, làm cơ sở đối sánh tìm hài cốt em trai - liệt sĩ Nguyễn Văn Lạc. "Tôi mừng vì còn sống để được lấy mẫu gene cho em, nhưng xót xa vì chưa tìm được em về", bà Dinh, quê xã Hương Đô, nói.
Ở Thanh Hóa, gia đình cụ Lê Thị Quỳnh, 97 tuổi, đã hoàn thành việc lấy mẫu ADN từ cuối năm 2025. Do vận động khó khăn sau 5 năm tai biến, cụ Quỳnh được các con đưa đến trụ sở công an để thu thập mẫu cùng hai thành viên khác. Ký ức của người già không còn nhiều nhưng mỗi lần nhắc tên con trai cả - liệt sĩ Lê Thanh, cụ Quỳnh lại khóc.
Bà Lê Thị Quế, người con thứ năm của cụ Quỳnh, nói điều gia đình lo nhất là mẹ qua đời mà chưa đưa được hài cốt liệt sĩ Lê Thanh trở về.
"Chiến dịch 500 ngày đêm" và những mẫu ADN đang trở thành niềm hy vọng cuối cùng của hơn 300.000 gia đình liệt sĩ giống như cụ Dinh, cụ Quỳnh chưa tìm thấy người thân, sau hàng chục năm tìm kiếm.
Cụ Nguyễn Thị Dinh (90 tuổi) xắn tay áo lấy mẫu sinh phẩm để đưa vào ngân hàng gene, chờ đối chiếu tìm hài cốt em trai, chiều 4/7 tại Hương Khê, Hà Tĩnh. Ảnh: Sơn Thanh
Những người lính đi không về
Nhắc đến em, cụ Dinh nhớ lại những năm tháng cơ cực nhất của gia đình. Năm 1944, lụt cuốn trôi nhà cửa gia đình. Hai năm sau, cha mẹ qua đời vì dịch bệnh, để lại 5 chị em. Cậu em út Nguyễn Văn Lạc lớn lên từ những củ khoai, củ sắn và sự đùm bọc của anh chị.
Năm 1960, Lạc nhập ngũ vào Quân khu 4, sau đó đi B. Đồng đội cũ cho biết ông Lạc thuộc lực lượng trinh sát đặc công, hoạt động bí mật. Lần cuối cùng có người nhà gặp ông là vào buổi chiều tại xã Tân Thủy, Quảng Bình, cuối năm 1961. Đó cũng là lần cuối cùng gia đình có tin ông.
Chiến tranh ngày càng khốc liệt, những đồng đội cùng đợt nhập ngũ năm ấy không một ai sống sót trở về. Ông Lạc chưa từng liên hệ với gia đình trong suốt ngần ấy năm. "Gia đình nuôi hy vọng em đang làm nhiệm vụ bí mật nào đó chưa về", cụ Dinh nói.
Năm 1982, gia đình nhận giấy báo tử ghi liệt sĩ Nguyễn Văn Lạc hy sinh ngày 24/3/1966 tại Quảng Ngãi. Sự mâu thuẫn giữa lời kể của nhân chứng (hoạt động ở Quảng Trị) và giấy báo tử (hy sinh ở Quảng Ngãi) khiến gia đình bước vào một hành trình tìm kiếm khó khăn.
Là Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Sơn Thủy, huyện A Lưới, Thừa Thiên Huế nên đầu năm 2000, ông Nguyễn Thanh Sơn (cháu của liệt sĩ Lạc) thường xuyên chạy xe máy đến các nghĩa trang quanh khu vực Gio Linh (Quảng Trị) tìm kiếm nhưng phần lớn là bia "Liệt sĩ chưa rõ danh tính".
Bế tắc ở thực địa, ông Sơn bắt tàu hỏa đi các tỉnh Nam Trung Bộ tìm manh mối. Mọi cuộc tra cứu trên Cổng thông tin điện tử, mọi lá thư nhờ vả Hội Cựu chiến binh khắp nơi xác minh đều trả về con số không.
Ông tiếp tục gõ cửa các cơ quan lưu trữ. Đến Ban Chỉ huy Quân sự huyện Hương Khê, ông nhận thông tin sổ sách cũ đã bị nước lũ cuốn trôi. Lên Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh, tên Nguyễn Văn Lạc cũng không tồn tại. Ông lặn lội ra Quân khu 4, Quân khu 5, rồi mang toàn bộ hồ sơ ra tận Bộ Quốc phòng và Cục lưu trữ tàng thư cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc tại Hà Nội. "Cán bộ mở máy tính rà soát từng dòng dữ liệu nhưng tra mãi không ra. Họ giải thích chú đi đặc công bí mật, hồ sơ lưu lại vô cùng ít ỏi hoặc đã thất lạc", ông Sơn kể.
Cụ bà Lê Thị Quỳnh, 97 tuổi ở TP Thanh Hóa đang đọc bức thư cuối cùng của liệt sĩ Lê Thanh trước khi anh hi sinh. Ảnh: Phạm Hương
Ba ngôi mộ vô danh ở Mang Yang
Không mất hoàn toàn dấu vết như gia đình cụ Dinh, cụ Lê Thị Quỳnh dù tìm đúng nghĩa trang cũng chưa thể xác định được phần mộ con trai.
Nhớ về người anh cả từng bảo bọc 6 đứa em, bà Lê Thị Quế kể, dù không thuộc diện bắt buộc anh cả Lê Thanh vẫn tình nguyện viết đơn nhập ngũ sau khi học hết phổ thông.
Năm 1972, sau khi huấn luyện ở Sơn Tây, Hà Nội, chàng trai 20 tuổi Lê Thanh hành quân vào Gia Lai. Trong thư gửi gia đình ngày 2/4/1972, anh viết: "Thưa cha mẹ trong cuộc chiến đấu này với kẻ thù thì tổn thất là chuyện thường. Rủi ro con có việc gì, cha mẹ cũng đừng đau khổ quá mà coi con như con đã vẫn xa nhà làm nhiệm vụ và cha mẹ hãy tự hào khi có người con đã góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc".
Ngày 7/6/1972, anh hy sinh dưới chân cầu Lệ Cần, huyện Đắk Đoa, tỉnh Gia Lai.
Nhận giấy báo tử nhưng không tin con đã mất, vợ chồng cụ Quỳnh nhờ người cháu đang chiến đấu ở Gia Lai tìm kiếm. Liên lạc được với đơn vị, gia đình xác định Lê Thanh hy sinh cùng hai đồng đội tại một vị trí. Thi hài anh được một người dân địa phương quý mến chôn cất riêng một góc để tiện bề hương khói, hai đồng đội còn lại được chôn cạnh nhau.
Hòa bình lập lại, khi Nhà nước quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ Mang Yang, hài cốt ba người được xếp liền kề và đều ghi "Liệt sĩ vô danh".
Gia đình khoanh vùng được cụm ba ngôi mộ. Ông Lê Tuấn Đạt, người con thứ bảy, cùng vợ là bà Phạm Thị Hương lên kế hoạch tìm thân nhân của hai liệt sĩ còn lại để xét nghiệm ADN loại trừ.
Thời điểm đó, hai gia đình kia gặp khó khăn kinh tế nên chưa thể thực hiện. Từ đó cứ vài năm gia đình lại vào Gia Lai một lần. Mỗi lần đến Nghĩa trang liệt sĩ Mang Yang, vợ chồng ông Đạt đều chuẩn bị ba mâm lễ như nhau, lần lượt thắp hương trước cả ba ngôi mộ. "Không biết anh tôi nằm ở đâu nên chúng tôi hương khói cho cả ba. Các anh sống là đồng đội, khi nằm xuống vẫn ở cạnh nhau", bà Hương nói.
Một bức thư liệt sĩ Lê Thanh gửi về gia đình ngày 2/4/1972 từ chiến trường Gia Lai. Ảnh: Gia đình cung cấp
Cuộc đua với thời gian
Hy vọng của hai gia đình giờ đây được đặt vào "Chiến dịch 500 ngày đêm" do Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phát động. Đợt cao điểm này đặt mục tiêu quy tập 7.000 hài cốt, lấy mẫu sinh phẩm từ 230.000 phần mộ vô danh và giám định ADN 18.000 mẫu.
Cả nước hiện có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ. Hơn 900.000 hài cốt đã được quy tập nhưng còn khoảng 300.000 trường hợp chưa xác định danh tính. Mẫu ADN của thân nhân sẽ được lưu vào ngân hàng quốc gia để đối sánh và xác minh chéo qua hồ sơ quân nhân.
Hành trình đang đếm ngược từng ngày. Sau nhiều năm, hài cốt liệt sĩ dần phân hủy do điều kiện tự nhiên, trong khi thân nhân có quan hệ huyết thống gần nhất (đặc biệt là thế hệ thứ nhất) phần lớn đã bước sang tuổi 80, 90. Mỗi ngày trôi qua, cơ hội thu thập nguồn gene lại hẹp dần. Việc lập cơ sở dữ liệu ADN sẽ rút ngắn quãng đường hiện thực hóa các cuộc đoàn tụ sau nửa thế kỷ.
Gia đình cụ Quỳnh hiện đã hoàn tất hồ sơ và giấy ủy quyền. "Chúng tôi chỉ chờ cơ quan chức năng thông báo đi giám định là lên đường", bà Quế nói.
Phan Dương
