Deschamps và vẻ đẹp trong buổi hoàng hôn cùng đội tuyển Pháp

2 giờ trước 3

MỹTừng bị đóng đinh với hình ảnh của một thứ bóng đá thực dụng và gai góc, HLV Didier Deschamps giờ chơi canh bạc tất tay tại kỳ World Cup cuối cùng dẫn dắt ĐTQG.

Xét về nghệ thuật chinh phục World Cup, hiếm ai tường tận hơn Deschamps. Là một trong ba người duy nhất của lịch sử (bên cạnh Mario Zagallo của Brazil và Franz Beckenbauer của Tây Đức) từng chạm tay vào cúp vàng thế giới trên cả cương vị cầu thủ lẫn HLV, nhưng Deschamps cứ luôn bị dán mác ở cả hai vai trò bằng cụm từ tẻ nhạt.

Thời còn quần đùi áo số, ông là một tiền vệ phòng ngự thầm lặng, thường bị mang ra so sánh với người đồng đội kiệt xuất tại Juventus và ĐTQG năm xưa là Zinedine Zidane. Những phẩm chất của Deschamps thường bị đánh giá thấp. Song, các bài tường thuật thời kỳ đó luôn đề cao tầm ảnh hưởng của ông.

Báo Mỹ The New York Times từng chấm Deschamps là cầu thủ hay nhất trong trận thắng Brazil ở chung kết World Cup 1998, xếp trên cả một Zidane lập cú đúp. Hai năm sau, ông tiếp tục lọt vào đội hình tiêu biểu Euro 2000 do tạp chí World Soccer bình chọn. Deschamps xử lý bóng hay hơn những gì công chúng nhìn nhận, nhưng ông nổi tiếng trước hết nhờ tính kỷ luật.

Kể từ khi dẫn dắt Pháp năm 2012, ông đã đưa ĐTQG vào đến chung kết Euro 2016 (thua Bồ Đào Nha trong hiệp phụ), vô địch World Cup 2018 và một lần nữa đi đến trận đấu cuối cùng vào năm 2022 (thua trên chấm luân lưu trước Argentina). Ấy thế, Deschamps luôn bị xem là người kìm hãm các học trò lao lên tấn công.

Ông thường bố trí một tiền vệ trung tâm dạt biên nhằm giữ cân bằng cho tuyến giữa. Một hàng công biến ảo, uyển chuyển chưa bao giờ được định hình. Để rồi cuối cùng, nhà cầm quân sinh năm 1968 luôn chọn giải pháp an toàn: cắm một Olivier Giroud lừng lững ở trên cùng. Chính dưới triều đại Deschamps, tiền đạo kỳ cựu này trở thành chân sút vĩ đại nhất lịch sử bóng đá Pháp.

Xét ở khía cạnh thống kê, Euro 2024 có lẽ là điểm đáy trong sự nghiệp mang danh "HLV thực dụng" của Deschamps. Năm đó, Pháp ghi vỏn vẹn hai bàn ở vòng bảng, vòng knock-out đầu tiên thắng Bỉ sát nút 1-0, tứ kết hạ Bồ Đào Nha ở chấm luân lưu sau khi hòa không bàn thắng ở 90 phút chính thức lẫn 30 phút hiệp phụ, và cuối cùng dừng bước ở bán kết khi thua Tây Ban Nha 1-2.

Tổng cộng là 4 bàn sau 5 trận. Các ngôi sao tấn công kiệt quệ, Mbappe thì mờ nhạt sau chiếc mặt nạ vì chấn thương, và lối chơi tập thể thì bế tắc. Ở giải đấu trên đất Đức, các cầu thủ áo lam thực ra bất lực trong tấn công hơn là Deschamps chủ trương chơi phòng ngự. Xét về cách tiếp cận hay kế hoạch trận đấu của Deschamps, sự thực dụng phải là ở World Cup các kỳ 2014 và 2018.

Và rồi, trong buổi hoàng hôn của sự nghiệp dẫn dắt tuyển Pháp, Deschamps đang phủ lên tập thể của mình một lớp hào nhoáng của thứ bóng đá tấn công, vị nghệ thuật. Những định kiến từng ăn sâu bám rễ về ông, giờ đây cứ như thể bị bật gốc. Công thức ấy luôn là: cấu trúc 4-2-3-1 không gò bó, chìa khóa vạn năng trao tay một tiền đạo cánh trong vai trò số 10, và nhất là kiên định với một hàng công bốn người từ đầu vòng bảng đến nay.

Với rổ tài năng là dàn hỏa dồi dào mà bao đội tuyển ao ước, Deschamps không tận dụng mới là chuyện lạ! Có người sẽ bảo thế. Có điều, bản thân ông luôn khăng khăng rằng bốn năm trước trên đất Qatar "chúng tôi vẫn đá thế đó thôi".

Có lẽ, đó chỉ là một cách nói ngụy trang, tránh so sánh giữa các thế hệ. Đúng là năm ấy Pháp cũng tung ra sân bốn cầu thủ tấn công gồm Giroud, Kylian Mbappe, Ousmane Dembele và Antoine Griezmann. Nhưng Deschamp còn giao cho Griezmann trọng trách "xách nước bổ cam", kiêm nhiệm vai trò của một cầu thủ sẵn sàng lùi sâu nơi hàng tiền vệ. Cựu tiền đạo Atletico Madrid như một cỗ máy "hybrid", bền bỉ, đa chức vụ, khác hoàn toàn Olise bay bổng của hiện tại.

Bản lề nằm ở trận Pháp thắng Croatia ở tứ kết lượt về Nations League tháng 3/2025. Deschamps quyết định giải phóng trung lộ để Olise làm đạo diễn. Trận đó ngôi sao Bayern Munich đá tuyệt hay, có một bàn và một kiến tạo, 5 đường chuyền mở ra pha dứt điểm cho đồng đội, cùng 102 lần chạm bóng. Từ đó trở đi, Pháp đạt hiệu suất ghi gần ba bàn mỗi trận (2,61). Phong độ hủy diệt ấy vẫn đang được duy trì ở World Cup 2026.

Chỉ sau ba trận vòng bảng ở World Cup hè này, Pháp đã nã vào lưới các đối thủ 10 bàn, trong đó Mbappe lập công bốn lần và chính thức xô đổ kỷ lục của Giroud. Để thấy sự khác biệt, hãy nhìn vào số bàn thắng tại vòng bảng của "Les Bleus" dưới thời Deschamps ở các giải đấu lớn trước đây: lần lượt là 8, 4, 3, 4, 6 và 2 bàn. Để rồi sau vòng 1/8, Pháp đã ghi trung bình 2,8 bàn mỗi trận.

Những cái tên trên hàng công của Deschamps đều được gọi là "nghệ nhân". Mbappe bùng nổ với phẩm chất săn bàn đều đặn từ mọi cự ly. Dembele biến ảo với hai chân như một khi "xi nhan" từ biên phải, Olise khiêu vũ giữa vòng vây đối thủ cùng những đường chọc khe sắc lẹm, Desire Doue và Bradley Barcola thì luân phiên tỏa sáng trong những thời điểm then chốt từ cánh trái.

Lịch sử World Cup từng chỉ ra rằng, các nhà vô địch trong quá khứ thường có xu hướng chuyển dịch từ sơ đồ 4 tiền đạo thuần túy về công thức 3 tiền đạo ở các giai đoạn then chốt khi càng tiến sâu.

Ví dụ Argentina năm 1986. Trong bốn trận đầu tiên, họ ra sân với hệ thống 4-3-1-2, có cặp tiền đạo Jorge Valdano và Claudio Borghi hoặc Pedro Pasculli. Diego Maradona chơi ở vai trò số 10. Khi đó, Jorge Burruchaga – dù về mặt lý thuyết là xuất phát từ hàng tiền vệ kim cương – thường xuyên băng lên tiến công để sắm vai tiền đạo thứ tư, đóng góp những bàn thắng và kiến tạo định đoạt. Nhưng ngay trước trận tứ kết lịch sử thắng Anh 2-1, HLV Carlos Bilardo đã gạch tên Pasculli khỏi đội hình xuất phát (bất chấp việc ông vừa ghi bàn duy nhất giúp đội nhà hạ Uruguay ở vòng trước) để tăng cường một hậu vệ. Lúc này, Maradona chơi ngay phía sau Valdano, còn Burruchaga làm mũi công thứ ba thay vì thứ tư.

Nhà vô địch World Cup 1998 là Pháp cũng đi theo con đường đó. HLV Aime Jacquet khởi đầu chiến dịch với sơ đồ 4-2-3-1, dùng Stephane Guivarc’h đá cắm, Thierry Henry trấn giữ một biên, còn Zidane và Youri Djorkaeff chơi tự do giữa hai tuyến. Họ trình diễn thứ bóng đá hoa mỹ. Nhưng kể từ vòng tứ kết trở đi, dù đã ghi ba bàn trước đó, Henry vẫn mất suất đá chính. Jacquet chuyển sang hệ thống chỉ còn Zidane và Djorkaeff hộ công cho Guivarc’h. Người được chọn thay thế là Christian Karembeu, một tiền vệ công nhân đúng nghĩa, chia lửa cùng chính Deschamps và Emmanuel Petit.

Brazil năm 2002 lại sở hữu một hệ thống hoàn toàn khác biệt là sơ đồ hàng thủ 3 người, Cafu và Roberto Carlos bao trọn hai hành lang biên, bộ ba nguyên tử Ronaldo – Rivaldo – Ronaldinho lĩnh xướng hàng công, cùng hai tiền vệ trung tâm dọn dẹp khu trung tuyến. Ban đầu, HLV Luiz Felipe Scolari sử dụng một máy quét là Gilberto Silva đá cặp cùng tiền vệ tấn công Juninho. "Selecao" dễ dàng cuốn phăng các đối thủ để vào tứ kết, nhưng Scolari hiểu rằng đó không phải là công thức để lên ngôi. Gặp Anh ở vòng 8 đội mạnh nhất, ông lập tức trảm Juninho, lắp vào tiền vệ thép Kleberson. Brazil chơi thận trọng hơn và thẳng tiến đến chức vô địch.

Argentina ở Qatar 2022 cũng là một ví dụ khác. Khởi đầu giải, Lionel Scaloni bố trí Lionel Messi chơi phía sau Lautaro Martinez, với Angel Di Maria và Papu Gomez là những mũi khoan từ hai bên. Nhưng trận thua Arab Saudi 1-2 ngày ra quân buộc HLV 48 tuổi phải cân nhắc. Kể từ đó, Julian Alvarez chiếm suất đá chính của Lautaro, và Scaloni luôn đóng đinh bộ ba tiền vệ trung tâm là Alexis Mac Allister, Enzo Fernandez cùng Rodrigo De Paul. Thậm chí, trận tứ kết gặp Hà Lan, Argentina chấp nhận chơi với hàng thủ 5 người.

Vẫn còn đó những trường hợp khác. Italy 2006 sử dụng một tiền vệ giàu năng lượng là Simone Perrotta chơi dạt biên, giống cách Deschamps từng làm với Blaise Matuidi hay Corentin Tolisso năm 2018.

Tây Ban Nha 2010 ban đầu chơi với 5 tiền vệ sau một trung phong duy nhất, và khép lại giải với công thức 4 tiền vệ cùng 2 tiền đạo sau khi chật vật trong trận thua Thụy Sĩ 0-1 ở ngày ra quân. Trong khi, Đức 2014 đã triển khai nhiều phương án nhưng rốt cuộc vẫn trung thành với sơ đồ 4-3-3, Mesut Ozil đá cánh dù sơ đồ 4-2-3-1 để anh sắm vai số 10 trông có vẻ hấp dẫn hơn.

Nói cách khác, đã từ rất lâu rồi chưa một đội tuyển nào có thể đăng quang World Cup với bốn mũi nhọn tấn công thực thụ, như cách Deschamps đang vận hành hiện tại. Phải ngược dòng thời gian về tận sơ đồ 4-2-4 trứ danh của Brazil năm 1970, thế hệ vàng của những Pele, Tostao, Jairzinho, Rivelino, Gerson – những số 10 đúng nghĩa và được xem là đội hình World Cup vĩ đại nhất mọi thời.

Năm ấy, sắc vàng xanh bày binh bố trận không khác gì những bậc thang theo nghĩa trừu tượng, các cầu thủ đứng lệch nhau tạo nên những mô hình lên bóng tiến công biến ảo theo ý niệm đường chéo "escadinha". Đấy vẫn luôn là là tập thể của tinh hoa tụ hội, và không có đối thủ bấy giờ.

Các thế hệ đội tuyển Pháp trong quá khứ, dù mô hình và số lượng nhân sự tấn công có thể không giống hiện tại, cũng như không phải lúc nào cũng bước lên bục cao nhất, nhưng không thiếu những tập thể chơi tấn công rực lửa ở các vòng chung kết lớn.

Thước đó chuẩn mực có lẽ là thời đại trắng đen của những huyền thoại Just Fontaine và Raymond Kopa năm 1958. Dù bị khuất phục bởi người Brazil ở bán kết, nhưng Pháp đã ghi tới 23 bàn sau 6 trận, với những chiến tích điên rồ như thắng Paraguay 7-3 hoặc hạ Tây Đức 6-3. Fontaine đến nay vẫn là kỷ lục gia săn bàn trong một kỳ World Cup, với 13 bàn năm ấy.

Gần hơn thì có thế hệ vàng của Michel Platini các năm 1982 và 1984, với sự khai sinh của "Le Carré Magique" (tứ giác ma thuật) dưới thời Michel Hidalgo, là hàng tiền vệ trứ danh gồm Platini – Alian Giresse – Jean Tigana – Luis Fernandez. Trận Pháp hủy diệt Bỉ 5-0 ở Euro 1984 tại Nantes chính là phiên bản hoàn hảo nhất.

Bấy giờ, "Les Bleus" thực tế đá với khối ngũ giác ma thuật thay vì tứ giác. Sau khi Manuel Amoros nhận thẻ đỏ ở trận ra quân trước Đan Mạch, HLV Hidalgo quyết định chuyển sang sơ đồ 3-5-2. Fernandez chơi cánh phải, Bernard Genghini cánh trái. Trục giữa có Giresse lùi sâu, Tigana hơi lệch ở vị trí số 8, trong khi Platini đá cao nhất.

Tiếp đến, trong trận chung kết Euro 2000 thắng Italy 2-1 bằng bàn thắng vàng của Trezeguet, HLV Roger Lemerre đã dũng cảm lựa chọn sơ đồ 4-2-3-1 tấn công với Djorkaeff, Zidane và Henry chơi vây quanh trung phong Dugarry. Đó có thể xem là một diện mạo hoàn toàn khác so với nét thực dụng từng đưa họ lên ngôi thế giới năm 1998.

Cuối cùng, trong hành trình về nhì ở World Cup 2006, những chiến thắng trước Tây Ban Nha và Brazil cũng đến từ một tập thể cống hiến. Một tiền vệ con thoi liên tục lao về phía trước là Patrick Vieira, cùng bộ tứ tấn công Ribery – Zidane – Malouda – Henry mang cấu trúc rất gần với mô hình 2026 hiện tại, dù hiệu suất kém hơn.

Giờ đây, liệu "Les Bleus" có đi đến tận cùng World Cup 2026 với cú "nhấn ga" giữ nguyên hết cỡ từ Deschamps? Hay ông sẽ chấp nhận lùi lại, gia cố tuyến giữa bằng thêm một tiền vệ nữa khi đương đầu trước những thử thách có độ khó cao hơn? Chương cuối với ĐTQG rồi sẽ được Deschamps hoàn tất theo cách nào?

Đọc toàn bộ bài viết