Niềm tin rằng Ukraine - Nga đang đứng trước thời cơ "nghìn năm có một" để chấm dứt chiến sự có thể là động lực khiến ông Zelensky ngỏ ý gặp trực tiếp ông Putin.
Trong bức thư ngỏ gửi Tổng thống Nga Vladimir Putin được công bố hôm 4/6, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã đề xuất lệnh ngừng bắn toàn diện giữa hai nước. "Ukraine đề nghị chấm dứt cuộc chiến này thông qua đối thoại trực tiếp giữa chúng ta, tức là tôi và ngài", ông viết.
Tổng thống Ukraine đã nhiều lần kêu gọi tổ chức cuộc gặp giữa ông và người đồng cấp Nga, cho rằng chỉ đối thoại trực tiếp mới giúp đạt thỏa thuận về lãnh thổ. Tuy nhiên, ông hiếm khi trực tiếp gửi thông điệp cho ông Putin như vậy.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tham dự một phiên thảo luận tại trường Đại học Sciences Po ở Paris, Pháp, hồi tháng 3. Ảnh: Reuters
Theo hai nguồn thạo tin, hồi cuối tháng 5, Tổng thống Zelensky đã nói với các nghị sĩ thuộc đảng của ông rằng Kiev nhìn thấy một cơ hội khả thi hiếm hoi để chấm dứt chiến sự.
Kyrylo Budanov, chánh văn phòng tổng thống của ông Zelensky, sau đó cũng công khai đồng tình với đánh giá này khi cho rằng việc chấm dứt cuộc xung đột với Nga trước năm 2026 là điều hoàn toàn trong khả năng.
Theo Kyiv Independent, cả giới chuyên gia lẫn dư luận xã hội Ukraine gần đây đều tin rằng cục diện chiến sự đang xoay chuyển theo hướng có lợi cho họ. Đà tiến công của Nga đã chững lại và không còn tạo được đột phá trên chiến trường, trong khi những đòn tập kích tầm xa của Ukraine ngày càng dồn dập và khoét sâu hơn vào trong lòng nước Nga.
Điều này có thể tạo ra niềm tin chiến thắng nếu kéo dài chiến sự ở Ukraine. Tuy nhiên, đằng sau cánh cửa đóng kín, các quan chức nhận ra tình hình phức tạp và thách thức hơn nhiều.
Đây có thể là một phần động lực khiến Tổng thống Zelensky gửi bức thư ngỏ hiếm hoi cho người đồng cấp Nga nhằm tìm lối thoát cho cuộc xung đột trước khi quá muộn.
Thiếu hụt năng lực phòng không
Các cuộc đàm phán hòa bình do Mỹ làm trung gian trên thực tế đã bị đóng băng kể từ tháng 2. Washington đã bị cuốn vào cuộc xung đột với Tehran, điều mà các quan chức cả Ukraine và Mỹ đều cho là nguyên nhân chính khiến các cuộc đàm phán mất đi động lực.
Trên chiến trường, các diễn biến dường như đang có lợi cho Ukraine. Theo nhóm giám sát DeepState của Ukraine, trong tháng 5, Kiev đã giành lại nhiều lãnh thổ hơn số diện tích bị Nga kiểm soát, lần đầu tiên kể từ năm 2023. Các đợt tiến quân của Nga hiện không đạt hiệu quả như các chiến dịch trước đây, trong khi Ukraine đang từng bước mở những cuộc phản công cục bộ và mở rộng chiến dịch tập kích sâu vào các mục tiêu trong lòng Nga.
Moskva đã không thể tạo đà tiến quân mạnh mẽ trong đợt tấn công mùa xuân và không thể chiếm được lãnh thổ ở quy mô tương đương với những năm trước.
Những diễn biến trên đã tiếp thêm lạc quan ngày càng lớn cho các nhà quan sát quân sự. Mặc dù vậy, giới chức Ukraine cho biết các thông tin tích cực như vậy đang che lấp đi điểm yếu có thể trở nên nghiêm trọng hơn trong những tháng tới với chính họ.
Một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất về mối lo ngại này xuất hiện khi Tổng thống Zelensky hồi tháng trước gửi thư cho Tổng thống Donald Trump để cảnh báo về tình trạng Ukraine ngày càng thiếu hụt trầm trọng các hệ thống phòng không, đặc biệt là năng lực đánh chặn tên lửa đạn đạo.
"Bức thư đề cập đến các đợt tập kích vào Kiev, kế hoạch tấn công tiếp theo của Nga và thực tế là việc tiếp nhận nguồn viện trợ đang gặp khó khăn", một quan chức Ukraine giấu tên cho hay. "Phòng không đơn thuần là nhu cầu thiết yếu hàng ngày. Nỗ lực phòng thủ chống tên lửa đạn đạo đang thực sự gặp khó khăn. Vì vậy, chúng tôi buộc phải viết bức thư đó".
Lời kêu gọi được đưa ra trong bối cảnh Nga tăng cường các đợt tập kích quy mô lớn vào thủ đô của Ukraine.
Đêm 2/6, Nga đã phát động một trong những cuộc không kích lớn nhất kể từ đầu chiến sự nhắm vào nhiều thành phố Ukraine, trong đó có thủ đô Kiev, bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV), khiến ít nhất 23 người thiệt mạng, theo số liệu từ chính quyền Ukraine.
Trước đó, hôm 24/5, Moskva cũng tiến hành một cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV, chủ yếu nhắm vào Kiev và vùng phụ cận, khiến hơn 100 người bị thương và thiệt hại được ghi nhận ở mọi quận của thủ đô Ukraine.
Trong cả hai cuộc tấn công, Nga đều sử dụng hàng chục tên lửa thuộc nhiều loại khác nhau, một thách thức lớn đối với lực lượng phòng không Ukraine. Họ đã không thể đánh chặn các tên lửa đạn đạo hoặc tên lửa siêu vượt âm của Nga, vốn chỉ có thể đối phó bằng các hệ thống phòng không tiên tiến của phương Tây.
Theo một quan chức cấp cao trong chính phủ nắm rõ vấn đề, một số bệ phóng Patriot đang hoạt động với lượng tên lửa đánh chặn ở mức thấp báo động do Ukraine tiếp tục gặp khó trong việc tiếp nhận nguồn cung tên lửa do Mỹ sản xuất.
Theo một nguồn thạo tin, trở ngại không nằm ở việc thiếu vốn từ các đồng minh, mà là do tiến độ bàn giao và những khó khăn trong việc tiếp nhận tên lửa đánh chặn Patriot PAC-3, loại vũ khí thiết yếu để bảo vệ Kiev trước tên lửa đạn đạo.
Nỗi lo về một đợt tuyển quân mới của Nga
Tổng thống Nga Vladimir Putin trong cuộc họp nội các ở Moskva ngày 21/1. Ảnh: AP
Cùng lúc, giới chức Ukraine đang ngày càng lo ngại về khả năng Điện Kremlin có thể quyết định tiến hành một đợt tuyển quân quy mô lớn nhằm bổ sung lực lượng cho tiền tuyến.
Tổng thống Zelensky hôm 27/5 cho biết giới lãnh đạo Nga đã ra lệnh động viên thêm hàng chục nghìn quân để bù đắp cho những tổn thất trên chiến trường. "Chúng tôi đang nhận được ngày càng nhiều thông tin nội bộ về việc Nga chuẩn bị cho một đợt bổ sung quân tại nước này", ông nói.
Thông tin từ Ukraine cũng cho thấy nhiều công dân Nga đã nhận được lệnh động viên khi đến các văn phòng đăng ký nghĩa vụ quân sự để làm thủ tục rà soát định kỳ, cũng như qua hệ thống triệu tập điện tử.
Theo một quan chức Ukraine, trong bối cảnh nước này đang thiếu các hệ thống phòng thủ tên lửa, một đợt tăng quân từ Nga sẽ chồng chất thêm thách thức cho nỗ lực phòng thủ.
Cánh cửa cơ hội
Nhiều quan chức Ukraine tin rằng những mối lo ngại kể trên là yếu tố biến thời điểm hiện tại thành "cơ hội nghìn năm có một" cho nỗ lực ngoại giao để chấm dứt chiến sự.
Tổng thống Zelensky hôm 25/5 gặp các thành viên trong khối nghị sĩ của mình và cho biết "khả năng chấm dứt 'giai đoạn khốc liệt' của cuộc chiến trước tháng 11 đang được xem xét, với điều kiện Ukraine phải được bảo đảm về an ninh".
"Tổng thống đề cập rất thận trọng rằng có lẽ vài kết quả sẽ xuất hiện vào mùa thu", một quan chức tham dự cuộc họp cho hay.
Đằng sau đánh giá này là một yếu tố quan trọng khác: Cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ của Mỹ dự kiến diễn ra vào tháng 11.
Cuộc đối đầu giữa ông Trump với Iran đang khiến Nhà Trắng đau đầu khi chỉ còn vài tháng là tới ngày bầu cử. Chính vì thế, Kiev tin rằng Washington đang ngày càng mong muốn đạt được thành tựu ngoại giao ở nơi khác để trấn an cử tri.
"Đến thời điểm diễn ra cuộc bầu cử tại Mỹ, tình hình tại Ukraine cần phải được bình lặng và họ muốn thúc đẩy kế hoạch này với Nga, nhưng chúng ta muốn tham gia nhằm đảm bảo an ninh của mình", một quan chức cấp cao Ukraine nói.
Hai quan chức Mỹ am hiểu sự việc xác nhận với báo Kyiv Independent rằng Washington đang lên kế hoạch cho một nỗ lực mới nhằm chấm dứt chiến dịch của Moskva.
Đồng thời, những tiến bộ đạt được trên chiến trường gần đây cũng giúp Ukraine tăng vị thế trên bàn thương lượng.
Theo hai quan chức Mỹ, Tổng thống Zelensky đã chuyển thông điệp tới Washington rằng thời điểm hiện tại có thể là cơ hội tốt nhất để thúc đẩy một lệnh ngừng bắn.
Tuy nhiên, cơ hội này có thể không kéo dài lâu.
Khi mùa đông đến, Nga được dự báo một lần nữa tăng cường các cuộc không kích nhằm vào hạ tầng năng lượng Ukraine, trong khi tình trạng thiếu hụt phòng không của Kiev vẫn chưa được giải quyết.
Cũng có những dấu hiệu cho thấy Moskva có thể đang xem xét lại cách tiếp cận của mình.
Hồi tháng 5, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết Nga hy vọng các cuộc đàm phán hòa bình sẽ được nối lại, đánh dấu một bước thay đổi đáng chú ý sau nhiều tháng liên tục Moskva đưa ra những tuyên bố cho thấy đây không phải ưu tiên của họ.
Dù vậy, rào cản lớn nhất vẫn nằm ở những yêu cầu kiên định từ phía Nga.
Ukraine tin rằng việc đóng băng chiến tuyến hiện tại là cơ sở thực tế nhất cho một lệnh ngừng bắn. Trong khi đó, Nga vẫn tiếp tục yêu cầu quân đội Ukraine rút khỏi các khu vực thuộc Donbass hiện vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của Kiev, điều mà Ukraine đến nay vẫn bác bỏ.
Moskva tuyên bố nếu Ukraine từ chối tự nguyện rút quân, lực lượng Nga sẽ dùng vũ lực để kiểm soát vùng lãnh thổ này. Dù vậy, Nga đã nhiều lần lùi thời hạn kiểm soát Donbass do chính mình đặt ra.
Tình báo quân sự Ukraine hồi tháng 4 cho biết mục tiêu hiện tại của Nga là kiểm soát toàn bộ vùng Donbass trước tháng 9.
Trước đó, giới chức Nga từng thông báo với cả Nhà Trắng lẫn Tổng thống Trump về kế hoạch kiểm soát Donbass vào cuối năm 2025. Nhưng cục diện hiện tại cho thấy chiến dịch tấn công của Nga nhiều khả năng không đạt được mục tiêu đề ra.
Khói bốc lên sau một cuộc không kích của Nga ở thủ đô Kiev, Ukraine, hôm 24/5. Ảnh: AP
Đối với Kiev, đây là một cơ hội hiếm hoi khi mọi yếu tố thuận lợi dường như đều hội tụ: Các đợt tấn công của Nga không mang lại kết quả, Moskva đang đối mặt áp lực về quân số, các cuộc tập kích Ukraine thực hiện sâu trong lãnh thổ Nga ngày càng được mở rộng và Mỹ cho thấy họ đang quan tâm trở lại tới một lệnh ngừng bắn.
Liệu những yếu tố trên có đủ khiến các bên đình chiến hay không vẫn còn là một dấu hỏi. Nhưng giới chức Ukraine và Tổng thống Zelensky ngày càng tin rằng những tháng tới có thể mang lại một cơ hội hiếm hoi.
"Có vẻ như đây là thời điểm tốt nhất để thuyết phục Nga chấm dứt mọi thứ", một quan chức Ukraine nói.
Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, Kyiv Independent)
