Não mô cầu, vi khuẩn Hib, viêm não Nhật Bản... có thể tấn công hệ thần kinh trung ương, gây rối loạn ý thức, có thể để lại nhiều di chứng khi khỏi bệnh.
BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết nhiều bệnh khi xâm nhập cơ thể chỉ gây sốt, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn nên dễ bị xem nhẹ. Ông lưu ý có những tác nhân có thể tấn công sâu vào não và hệ thần kinh, vì vậy cần đặc biệt chú ý phòng ngừa.
Viêm não Nhật Bản
Viêm não Nhật Bản lây từ lợn và các loài chim hoang dã sang người qua muỗi đốt, chủ yếu là muỗi Culex, chiếm khoảng 10-15% tổng số ca viêm não virus tại Việt Nam. Bệnh xảy ra do virus xâm nhập trực tiếp vào tế bào não và gây phản ứng viêm lan rộng tại não và màng não.
Bệnh nhân mắc viêm não Nhật Bản, điều trị tại Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung ương vào tháng 7/2025. Ảnh: Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung ương
Ở giai đoạn toàn phát, bệnh có thể gây co giật, rối loạn ý thức, hôn mê và tổn thương thần kinh khu trú, với tỷ lệ tử vong 20-30%. Dù qua khỏi, 30-50% người bệnh vẫn có thể mang di chứng suốt đời như liệt, điếc, rối loạn vận động, suy giảm trí tuệ hoặc thay đổi hành vi.
Ngay cả những trường hợp được xem là hồi phục vẫn có thể gặp khó khăn kéo dài trong học tập, giao tiếp và vận động. Ở trẻ nhỏ, bệnh có thể gây chậm phát triển trí tuệ - ngôn ngữ, thậm chí mất khả năng tự chăm sóc, trở thành gánh nặng lâu dài cho gia đình.
Hiện Việt Nam có ba loại vaccine phòng viêm não Nhật Bản cho cả trẻ em và người lớn trong tiêm chủng mở rộng và dịch vụ. Tiêm chủng mở rộng có vaccine Jevax sản xuất tại Việt Nam, cần tiêm nhắc mỗi ba năm sau lịch tiêm cơ bản. Tiêm chủng dịch vụ ngoài Jevax có vaccine Imojev (Thái Lan) và JEEV (Ấn Độ). Trong đó, vaccine Imojev không cần tiêm nhắc lại nếu đã tiêm đủ mũi.
Não mô cầu
Vi khuẩn Neisseria meningitidis xâm lấn gây hai bệnh cảnh phổ biến là nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não. Trong đó, viêm màng não chiếm 50% ca bệnh não mô cầu xâm lấn, một số trường hợp là viêm màng não kết hợp nhiễm khuẩn huyết.
Theo bác sĩ Đạo, sau khi xâm nhập cơ thể, vi khuẩn có thể vào máu, vượt qua hàng rào máu - não và đi vào dịch não tủy. Tại đây, chúng bám vào tế bào, nhanh chóng nhân lên và gây viêm mạnh, làm tổn thương màng não và nhu mô não.
Khi đã vào não, vi khuẩn và độc tố kích thích cơ thể giải phóng chất gây viêm, làm tăng tính thấm hàng rào bảo vệ, dẫn đến phù não, tăng áp lực nội sọ và rối loạn chức năng thần kinh.
Bệnh thường khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu, nôn, cứng gáy, mệt mỏi, có thể kèm tử ban. Người bệnh dễ rơi vào lơ mơ, hôn mê, và nếu không điều trị kịp thời có thể nhanh chóng sốc, suy đa tạng, tử vong trong 24 giờ.
Hiện 5 nhóm huyết thanh nguy hiểm nhất của não mô cầu đã có vaccine phòng ngừa, gồm 3 loại phòng các nhóm A, C, Y, W và 2 loại phòng nhóm B hoặc B, C. Độ tuổi và phác đồ tiêm khác nhau tùy vào loại vaccine, trong đó có loại tiêm sớm nhất từ 6 tuần tuổi và không giới hạn tuổi ở người lớn. Mỗi người cần tiêm kết hợp các loại vaccine để bảo vệ đầy đủ trước 5 nhóm này.
Vi khuẩn Hib
Viêm màng não do Hib xảy ra khi vi khuẩn Haemophilus influenzae type B xâm nhập vào màng não, lớp bảo vệ bao quanh não và tủy sống. Bệnh thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là giai đoạn 6-18 tháng tuổi, khi hệ miễn dịch còn non yếu.
Tại Việt Nam, Hib chiếm khoảng 1/3 đến 1/2 số ca viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ nhỏ. Bệnh có thể gây tử vong ở 5-10% trường hợp và để lại di chứng lâu dài ở 15-30% trẻ mắc bệnh như tổn thương não, điếc, suy giảm trí tuệ, giảm khả năng học tập hoặc rối loạn vận động.
Để phòng bệnh, trẻ từ 2 tháng tuổi, sớm nhất là 6 tuần tuổi, được khuyến cáo tiêm vaccine có thành phần Hib (trong vaccine phối hợp 5 trong 1 hoặc 6 trong 1). Lịch tiêm gồm 4 mũi và nên hoàn thành trước 2 tuổi để đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu.
Trẻ nhỏ tiêm vaccine tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Mộc Thảo
Sởi
Khoảng 0,1-0,6% người mắc sởi có thể bị viêm não, thường xuất hiện vào những ngày đầu khi phát ban. Khi đó, bệnh khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu, co giật, rối loạn ý thức, thậm chí hôn mê hoặc liệt. Tỷ lệ tử vong ở nhóm biến chứng viêm não có thể lên tới 10-40%.
Ngay cả khi qua khỏi, người bệnh vẫn có nguy cơ mang di chứng nặng nề như: yếu liệt, giảm thị lực, điếc hoặc suy giảm trí tuệ, ảnh hưởng lâu dài đến khả năng học tập và sinh hoạt, đặc biệt ở trẻ em độ tuổi đi học. Ngoài ra, sởi còn có thể gây viêm não xơ cứng bán cấp, xảy ra khi virus tồn tại dai dẳng trong não. Bệnh tiến triển âm thầm với các dấu hiệu như giảm trí nhớ, mất tập trung, thay đổi hành vi, sau đó dẫn đến sa sút trí tuệ và rối loạn vận động. Nguy cơ này cao hơn ở trẻ nhỏ chưa được tiêm vaccine.
Hiện Việt Nam có nhiều loại vaccine phòng sởi như vaccine sởi đơn, phối hợp sởi - rubella, sởi - quai bị - rubella và sởi - quai bị - rubella - thủy đậu. Trẻ cần tiêm tối thiểu hai mũi, hiệu quả ngăn sởi và biến chứng lên đến 98%. Người lớn chưa có miễn dịch cần tiêm đủ ít nhất hai mũi vaccine, phác đồ cách nhau một tháng.
Tay chân miệng
Tay chân miệng do chủng Enterovirus 71 (EV71) là nguyên nhân chính gây các biến chứng nặng như viêm não, viêm cơ tim, phù phổi cấp ở trẻ nhỏ. Sau khi xâm nhập qua niêm mạc miệng, họng hoặc ruột, virus đi vào máu, vượt qua hàng rào máu - não và tấn công trực tiếp hệ thần kinh trung ương.
Biến chứng thường xuất hiện sớm, trong khoảng 2-5 ngày từ khi trẻ bắt đầu sốt hoặc nổi mụn nước. Trong đó, viêm não thân não là thể thường gặp nhất, chiếm hơn 50% các ca biến chứng thần kinh. Tình trạng này làm rối loạn hệ thần kinh tự chủ, ảnh hưởng đến tim mạch và hô hấp.
Virus còn có thể làm tăng tính thấm mao mạch phổi, dẫn đến phù phổi cấp hoặc xuất huyết phổi. Trẻ có biểu hiện khó thở, thở nhanh, tím tái, ho ra bọt hồng hoặc máu và cần được cấp cứu ngay. Nhiều trường hợp diễn tiến rất nhanh, có thể tử vong chỉ sau vài giờ nếu không được xử trí kịp thời.
Bệnh hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu. Tháng 3 vừa qua, Việt Nam đã cấp phép vaccine phòng tay chân miệng do EV71, chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi. Với quan hệ đối tác chiến lược cùng Substipharm Biologics, đơn vị sở hữu vaccine, Hệ thống Tiêm chủng VNVC đang đẩy nhanh tiến độ nhằm mở ra thêm cơ hội chủ động phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm của bệnh.
Bình An
