Nguồn hình ảnh, Getty Images/BBC
Được đăng 14 phút trước
Thời gian đọc: 10 phút
Sài Gòn được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh không phải là một hiện tượng đơn lẻ. Đó là chuyện phổ biến ở nhiều nước khi có sự thay đổi thể chế chính trị.
"Từ bỏ cái tên Lenin thể hiện việc hoàn toàn quay lưng với chủ nghĩa toàn trị để hướng tới một tư tưởng mới, hướng về châu Âu."
Nhà sử học Lyudmila Narusova đã nói như vậy về sự kiện thành phố Leningrad trở lại với tên gọi Saint Petersburg vào tháng 9/1991, trong bối cảnh chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô tan rã.
Bà là vợ của ông Anatoly Sobchak – thị trưởng dân cử đầu tiên của Saint Petersburg sau khi thành phố khôi phục lại tên gọi xưa.
"Đó là một cảm giác khó có thể diễn tả bằng lời, ngập tràn những viễn tưởng lãng mạn và hy vọng lớn lao rằng đây là bước đầu tiên lên một chiếc thang vĩ đại," bà mô tả lại cảm xúc của mình vào thời điểm ấy.
Trước khi trở lại với tên gọi Saint Petersburg, thành phố bên bờ sông Neva đã có gần 70 năm mang tên Leningrad, theo tên gọi của lãnh tụ Cách mạng tháng 10 Nga.
Khi người cộng sản giành được chính quyền
Saint Petersburg là tên ban đầu do Sa hoàng Pyotr Đại đế đặt khi thành lập thành phố vào năm 1703, phản ánh chính sách "hướng Âu" của ông.
Tới năm 1914, Sa hoàng Nicholas II đổi tên thành phố thành Petrograd. Nguyên do của việc này là lúc bấy giờ Đức đang là kẻ thù chính của Nga trong Thế chiến I, mà vị hoàng đế Nga lại cho rằng hậu tố "burg" trong tên gọi của thành phố mang âm hưởng Đức.
Cách mạng tháng 10 năm 1917 đã đưa những người cộng sản Bolshevik lên nắm chính quyền và thành phố vẫn mang tên Petrograd. Đến ngày 26/1/1924, chỉ năm ngày sau khi Vladimir Lenin qua đời, Quốc hội Liên Xô đã lấy tên vị lãnh tụ Bolshevik để đặt cho thành phố. Leningrad đã ra đời từ đó và tồn tại suốt chiều dài lịch sử Liên Xô.
Nghị quyết của Đại hội Xô viết toàn quốc ngày 26/1/1924 nêu rõ việc đổi tên đã được thực hiện sau khi xem xét đề xuất của Đại hội Xô viết của Công nhân, Nông dân và Hồng quân Petrograd, vốn được ủng hộ bởi nghị quyết của các tổ chức thuộc tất cả các nhà máy, xí nghiệp ở Petrograd. Nghĩa là, theo diễn ngôn của Đại hội Xô viết toàn quốc, việc đổi tên được thực hiện thể theo nguyện vọng của người dân, chứ không phải ý chí chủ quan của chính quyền.
Cùng với việc đổi tên thành phố, hàng loạt tên đường phố sau đó cũng được mang tên các nhân vật cộng sản, thay cho các tên truyền thống.
Đây không phải là trường hợp đơn lẻ khi chính quyền cộng sản lấy tên lãnh tụ của mình đặt cho các địa danh, đơn vị hành chính.
Dưới thời Joseph Stalin làm lãnh đạo tối cao của Liên Xô, tên của vị lãnh tụ này đã được đặt cho một loạt thành phố ở Nga và Đông Âu xã hội chủ nghĩa: Stalingrad/Volgograd (Liên Xô), Katowice/Stalinogród (Ba Lan), Eisenhüttenstadt/Stalinstadt (Đông Đức), Brașov/Orașul Stalin (Romania)… Thành phố Donetsk cũng từng mang tên Stalin thời Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Ukraine.
Thành phố Chemnitz từng mang tên Karl-Marx-Stadt khi Đông Đức còn là một nước xã hội chủ nghĩa.
Sài Gòn-Gia Định được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 1976 diễn ra trong một bối cảnh tương tự. Việt Nam Cộng sản vừa chiến thắng Việt Nam Cộng hòa. Tên của vị lãnh tụ cộng sản được dùng để đặt cho thành phố từng là thủ đô của một chính quyền vừa bị xóa sổ sau Chiến tranh Việt Nam.
Nghị quyết được ban hành tại kỳ họp Quốc hội khóa 6 năm 1976 viết: "Xét rằng, nhân dân thành phố Sài Gòn-Gia Định luôn luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết với việc thành phố mang tên Người;" và rằng thành phố Sài Gòn-Gia Định đã chiến đấu kiên cường bất khuất, lập nhiều chiến công xuất sắc nên "xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại".
Nghị quyết cho thấy quyết tâm đặt tên mới cho thành phố của chính quyền và việc nêu tâm nguyện người dân ra như một cách để chính danh hóa việc đặt tên đó. Trên thực tế, việc đặt tên này được áp từ trên xuống, chứ không có những cuộc trưng cầu dân ý rộng rãi để biết được mức độ đồng thuận trong dân chúng.
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Tại sao đặt tên lãnh tụ?
Khi lấy tên Lenin đặt cho Petrograd vào năm 1924, chính quyền Xô Viết cho biết việc đặt tên là theo nguyện vọng của nhân dân và nhằm tôn vinh vị lãnh tụ cộng sản. Tên gọi cũng cho thấy ý chí xây dựng chủ nghĩa xã hội của chính quyền.
Khi lấy tên Hồ Chí Minh để thay cho tên Sài Gòn-Gia Định vào năm 1976, chính quyền Việt Nam cũng đưa ra các tuyên bố tương tự: do nhân dân kính yêu lãnh tụ nên đề xuất, để tôn vinh công lao to lớn của lãnh tụ và khẳng định thắng lợi của cách mạng.
Một số chuyên gia nghiên cứu địa danh học nhận định rằng việc đặt tên thường là bước đầu tiên của quá trình chiếm hữu hoặc xác lập quyền kiểm soát đối với một không gian.
Trong cuốn The Power of Place: Bringing Together Geographical and Sociological Imaginations (tạm dịch: Sức mạnh của địa điểm: Kết nối tư duy địa lý và xã hội học [nhiều tác giả]), Giáo sư địa lý và môi trường David J. Robinson nhận định:
"Tương tự như những địa điểm mà chúng đại diện, tên gọi không chỉ mang chức năng mô tả đơn thuần mà còn mang ý nghĩa biểu tượng. Vì vậy, khi một chế độ sụp đổ, một đế chế tan rã hoặc một tầng lớp tinh hoa mới thay thế tầng lớp cũ, quá trình đổi tên thường được bắt đầu tại nhiều địa điểm."
Theo một nghiên cứu vào năm 1984 của Giáo sư Gordon Pirie từ Đại học Cape Town (Nam Phi), việc đặt tên địa danh là một hoạt động mang tính xã hội.
"Điều này xuất phát từ việc quá trình đặt tên liên quan đến sự tham gia của nhiều chủ thể trong quá trình ra quyết định hoặc diễn ra trong một môi trường xã hội nhất định, nơi tồn tại những quy ước chính thức hoặc phi chính thức về việc lựa chọn, gán và chấp nhận tên gọi," ông viết.
Đề cập tới nhận định này trong một nghiên cứu của mình vào năm 1996, Giáo sư Brenda S.A. Yeoh, khoa Địa lý, Đại học Quốc gia Singapore, kết luận rằng quá trình đặt tên không chỉ có ý nghĩa về mặt địa danh học mà còn phản ánh những đấu tranh xã hội nhằm giành quyền kiểm soát những phương thức sản xuất biểu tượng trong môi trường không gian do con người kiến tạo.
Trở lại tên cũ hay sự giải thiêng lãnh tụ
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Có một thực tế là, bất chấp ý chí của những người cầm quyền, quyền lực của một lãnh tụ, cũng như một chính thể, là hữu hạn, dù vị lãnh tụ đó có quyền lực và chính thể mà ông ta đứng đầu có hùng mạnh bao nhiêu.
Sau khi Stalin chết vào năm 1953 và Nikita Khrushchev lên lãnh đạo Đảng Cộng sản Liên Xô, ông đã tiến hành "phi Stalin hóa" sâu rộng. Các thành phố mang tên Stalin ở Liên Xô và Đông Âu được phục hồi tên gọi truyền thống. Các hoạt động, công trình tôn sùng Stalin cũng bị dẹp.
Nhưng dù Khrushchev dẹp bỏ tệ sùng bái lãnh tụ, thì ông và Đảng Cộng sản Liên Xô vẫn đang lãnh đạo một chính quyền Xô viết, chứ chưa có thay đổi thể chế chính trị. Chính vì vậy mà Leningrad vẫn giữ tên cho đến năm 1991, khi Liên Xô với tư cách là một đế chế xã hội chủ nghĩa tan rã, mới trở lại với tên gọi Saint Petersburg.
Việc đổi tên lần này được thực hiện theo một quá trình từ dưới lên.
Trong một bài viết vào tháng 6/1991, tờ Los Angeles Times đã phỏng vấn Igor V. Ivanov, đồng chủ tịch tổ chức Russkoye Znamya – nhóm đi đầu trong chiến dịch khôi phục tên St. Petersburg. Báo này cho biết Russkoye Znamya đã vận động gần hai năm.
"Chúng tôi muốn đổi tên thành phố vì phản đối tất cả những gì mà Lenin đại diện."
"Ông ta là biểu tượng của mọi thứ mà chúng tôi căm ghét: hệ thống cộng sản, hệ tư tưởng của nó và tất cả những gì những người cộng sản đã gây ra cho đất nước này," Ivanov nói.
Nhóm đã thu thập được 100.000 chữ ký ủng hộ việc trả lại cái tên St. Petersburg cho thành phố.
"Chúng tôi là những người đầu tiên thu thập chữ ký đề nghị đổi tên thành phố, vào thời điểm mà việc làm đó vẫn còn rất nguy hiểm," Ivanov nói.
Tiếp theo, một cuộc trưng cầu dân ý đã được tổ chức vào tháng 6/1991. Trước khi sự kiện này diễn ra, nhiều người, bao gồm ông Ivanov, không tin rằng phe ủng hộ đổi tên có thể chiến thắng.
"Các cuộc thăm dò trước đó cho thấy đề xuất trả lại tên cũ cho thành phố có thể thất bại sát nút. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng cho thấy 55% cử tri ủng hộ việc quay trở lại với cội nguồn, trong khi 43% phản đối," tờ The Guardian của Anh viết vào thời điểm đó.
Một người dân chia sẻ rằng mình đã phản đối việc đổi tên (từ Leningrad trở lại Saint Petersburg) cho tới ngay trước ngày bỏ phiếu.
"Tôi nghĩ lại rồi đổi ý. Tôi thấy cái tên cũ tốt hơn cho thành phố của chúng tôi," người này nói.
Mô tả về bối cảnh khi ấy, bài viết trên The Guardian nhận định rằng niềm tự hào về sự vĩ đại của nước Nga thời tiền cách mạng đã chiếm ưu thế.
"Những biến động dữ dội của năm 1917 nay đã thuộc về lịch sử, nhưng kết quả của nó giờ đây đã bị phần lớn cư dân thành phố này bác bỏ bằng hành động mang tính biểu tượng," báo này nhận định.
Việc đổi tên, trong các trường hợp như của Saint Petersburg và TP HCM, diễn ra khi có một chính quyền mới lên nắm quyền, phần nào cho thấy cuộc đấu tranh về ký ức lịch sử.
Trên thực tế, việc đổi tên cho các địa danh, các đơn vị hành chính là chuyện thường xảy ra trong lịch sử loài người, với nhiều nguyên nhân khác nhau. Đó có thể là quá trình thực dân hóa, khi các nước thực dân áp đặt tên gọi cho thuộc địa. Đó có thể là quá trình phi thực dân hóa, khi các nước giành được độc lập chọn quay trở lại với bản sắc của mình, bằng các tên gọi bản địa. Cả hai quá trình ngược nhau này diễn ra tại nhiều nơi, chẳng hạn Nam Phi và Ấn Độ.
Việc đổi tên cũng có thể diễn ra trong các quá trình di dân hoặc sau các biến cố chính trị, xã hội cụ thể.
Trong trường hợp của Liên Xô và Đông Âu, xu hướng đổi tên thành phố theo tên gọi các lãnh tụ cộng sản cho thấy sự thiếu bền vững. Hành động áp đặt các tên gọi mang tính chính trị thay cho các tên truyền thống không thể xóa đi ký ức tập thể của cộng đồng dân cư thành phố. Thế nên, nhiều người dân Saint Petersburg đã vận động, và cuối cùng bỏ phiếu, để trở lại với tên gọi truyền thống. Điều này cho thấy cuộc đấu tranh về ký ức lịch sử không hề ngơi nghỉ.
