Đượm hương rừng và biển
44 năm trước, ông Nguyễn Lợi (năm nay 72 tuổi, ở đặc khu Lý Sơn, Quảng Ngãi) vay tiền đóng tàu ra Hoàng Sa hành nghề lưới chuồn khơi. Cùng chí hướng với ông có 2 ngư dân ở gần nhà. 7 giờ rưỡi sáng một ngày giữa tháng 2 âm lịch năm đó, cả 3 tàu nổ máy rẽ sóng vươn khơi.
Tàu cá của ngư dân vươn khơi
ẢNH: TRANG THY
26 giờ sau, họ đến đảo Tri Tôn như dự định ban đầu. 3 tàu tách ra khoảng cách khá xa rồi buông lưới giữa biển khơi lộng gió. Giàn lưới dài chừng 18 cây số giăng tầng nổi vì cá chuồn bơi lượn gần mặt nước.
Bạn chài ăn vội bữa cơm rồi cùng nhau kéo lưới giữa trưa nắng chói chang. Cá mắc lưới nhiều vô kể. Tiếng cười nói rộn ràng làm vơi mỏi mệt. Họ giũ lưới, đưa cá vào muối mặn đến khi bóng đêm bao trùm trên biển rộng. Ánh đèn măng sông chiếu xuống nước lấp lóa.
"Lúc đó, biển Hoàng Sa cá nhiều lắm. Cả 3 tàu đều trúng cá. Vài năm sau chúng tôi trả hết nợ vay để đóng tàu trước đó", ông Lợi nhớ lại.
Cá chuồn muối mặn được đồng bào vùng cao chế biến thành những món ngon, đượm hương rừng và biển
ẢNH: TRANG THY
Cùng ra Hoàng Sa đánh bắt cá chuồn ngày đó có ông Dương Minh Thạnh (năm nay 72 tuổi, ở đặc khu Lý Sơn). Những mẻ lưới dính đầy cá khiến bạn chài vô cùng vui sướng. Cá rời khỏi lưới là đưa vào hầm muối mặn bằng muối Sa Huỳnh.
Sau vài ngày buông lưới rồi kéo lưới, khoang đầy ắp cá, tàu quay mũi vào bờ. Đến cửa biển Sa Kỳ (Quảng Ngãi), bạn chài chuyển cá lên bờ bán cho cơ sở thu mua của Nhà nước. Từ đó, cá chuồn muối được chuyển đến những làng quê và lên vùng núi xa xôi.
"Hồi đó bán cá xong là chúng tôi mua sắm những thứ cần thiết rồi ra biển đánh bắt. Cá nhiều nên mọi người phấn khởi, ráng sức làm việc để kiếm tiền lo cho gia đình", ông Thạnh tâm sự.
Cá chuồn nấu với mít non
Ông Đinh Văn Rít (67 tuổi, người Ca Dong, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Sơn Liên, nay thuộc xã Sơn Tây Thượng, tỉnh Quảng Ngãi) khá tường tận những câu chuyện của bản làng.
Ông Đinh Văn Rít (phải) trò chuyện cùng tác giả
ẢNH: T.K
Thuở trước, người Ca Dong cuốc bộ hàng chục cây số đường rừng và lội qua sông, suối xuống huyện Sơn Hà (tỉnh Quảng Ngãi cũ để) trao đổi hàng hóa. Trong chiếc gùi sau lưng họ nặng trĩu sản vật miền rừng sau bao ngày làm lụng vất vả. Hàng hóa mang về gồm những vật dụng thiết yếu và cá muối, bởi từ biển lên Sơn Hà cả trăm cây số đường gập ghềnh nên không thể vận chuyển cá tươi. Thứ họ ưa thích là cá chuồn muối mặn chế biến những món ăn đậm đà hương vị, nhất là nấu với mít non.
"Bà con trên này nấu cá chuồn muối với mít non từ lâu lắm rồi. Bây giờ có đường dành cho ô tô chở cá tươi lên đến đây, nhưng bà con vẫn thích nấu cá chuồn muối với mít non", ông Rít nói.
Những ngôi nhà sàn lưng chừng núi của đồng bào Ca Dong
ẢNH: TRANG THY
Mít non bám quanh thân cây cạnh nhà sàn hay trên nương rẫy lưng chừng núi. Người Ca Dong chặt cuống rồi gọt vỏ, bửa ra và cắt bỏ cùi bên trong, sau đó cắt thành thỏi nhỏ rồi rửa sạch, vớt ra rổ cho ráo nước.
Dạo quanh vườn nhà, họ ngắt vài quả ớt cùng ít rau ngò gai tươi tốt bên khe nước rồi rửa sạch. Cá chuồn muối cắt thành khúc ngắn, cho vào nồi nước sôi trên bếp lửa bập bùng. Lát sau, cho mít non vào nồi, hương thơm từ cá muối theo hơi nóng vờn quanh.
Khi mít đã nấu chín thì nêm gia vị vừa ăn, xắt ớt cùng ngò gai cho vào nồi rồi nhấc xuống khỏi bếp...
Tuyến đường lưng chừng núi giúp cho việc vận chuyển cá biển lên rừng thuận lợi hơn trước
ẢNH: TRANG THY
"Món cá chuồn muối nấu với mít non rất thơm ngon, ăn là ghiền luôn! Cá chuồn muối còn được đồng bào Ca Dong nướng rồi gỡ lấy thịt cho vào cối giã với sả và ớt xiêm, vắt ít nước chanh, trộn đều ăn với cơm cũng ngon lắm!", ông Đồng Việt Hòa (51 tuổi, công tác tại UBND xã Sơn Tây Thượng) bộc bạch.
