Chiến sự dai dẳng cùng những hệ lụy kinh tế đã dập tắt mọi hy vọng thay đổi của người dân Iran, đẩy họ vào cảnh điêu đứng, cùng quẫn.
Khi tuyên bố phát động chiến dịch không kích Iran ngày 28/2, Tổng thống Mỹ Donald Trump kêu gọi người dân nước này "đứng lên giành lấy chính quyền khi chúng tôi xong việc", mô tả đây là "cơ hội trăm năm có một", thêm rằng "giờ phút tự do của các bạn đang đến".
Hơn ba tháng trôi qua, sau những đòn tấn công tàn khốc và thỏa thuận ngừng bắn đang lung lay, những hy vọng mà ông Trump từng thắp lên ở Iran đã bị dập tắt. Người Iran đang đứng trước thực tế rằng hơn 1.700 người đã chết và bị thương vì chiến sự, nhiều nhà cửa tan hoang và nền kinh tế suy sụp khiến cuộc sống mưu sinh hàng ngày trở thành một cuộc vật lộn.
Người phụ nữ cùng con nhỏ đứng nhìn hiện trường đổ nát sau trận không kích nhắm vào một đồn cảnh sát ở Tehran, Iran, hồi tháng 3. Ảnh: Reuters
Cuộc chiến kinh tế với các lệnh cấm vận, trừng phạt đã khiến giá cả các mặt hàng nhu yếu phẩm ở Iran tăng phi mã. Ngành công nghiệp cốt lõi bị tê liệt cùng với lệnh phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến đường giao thương huyết mạch để xuất khẩu dầu mỏ, nguồn thu quý giá nhất của Iran, đã đẩy nền kinh tế vốn đang chông chênh lao dốc không phanh.
Các cuộc đàm phán hòa bình diễn ra thất thường, cộng thêm việc Mỹ tuyên bố chiến sự đã kết thúc trong khi súng vẫn nổ, khiến cả phe ủng hộ lẫn phản đối chính phủ ở Iran đều hoang mang, lo lắng.
Truyền thông Mỹ tháng trước dẫn các nguồn giấu tên cho hay Mỹ và Israel ban đầu có kế hoạch đưa cựu tổng thống cứng rắn Mahmoud Ahmadinejad lên làm lãnh đạo mới của Iran. Nhưng với nhiều người ở Iran, ông Ahmadinejad không phải là chính trị gia nhận được nhiều tín nhiệm.
"Rốt cuộc tất cả chuyện này là vì cái gì?", Amirali, kỹ sư 62 tuổi ở Tehran, nói. "Họ ném bom phá hủy đất nước chúng tôi, phá hoại sân bay, đường sá và các nhà máy với cái cớ thay đổi chính phủ, để rồi đưa Ahmadinejad trở lại sao? Điều này cho thấy mục tiêu của họ chưa bao giờ là giúp Iran tốt đẹp hơn".
Bức tranh ảm đạm
Người dân Iran đã trải qua một năm đầy biến động. Mỹ - Israel không kích Iran lần đầu vào tháng 6/2025 trong một cuộc chiến ngắn ngày, sau đó tiếp tục mở những đợt tấn công mới từ cuối tháng hai, oanh tạc vào các nhà máy, sân bay, cảng biển, cầu đường, trường đại học và cả những khu dân cư đông đúc.
Tổng thống Trump tuyên bố chiến dịch mới nhất này nhằm tạo điều kiện để thay đổi chính phủ ở Iran và đảm bảo Tehran không bao giờ có thể sở hữu vũ khí hạt nhân. Nhưng sau hơn ba tháng, Mỹ chưa đạt được các mục tiêu này, trong khi các cuộc đàm phán đang lâm vào bế tắc, với một trong những rào cản lớn nhất là eo biển Hormuz.
Iran đã cắt Internet từ khi cuộc xung đột nổ ra cho đến cuối tháng 5 với lý do bảo vệ an ninh quốc gia. Hiện tại, khi nhiều người có thể truy cập lại mạng xã hội kết nối với thế giới và với nhau, những thông điệp họ gửi đi vẽ nên một bức tranh vô cùng ảm đạm.
Một giáo sư về hưu tại Tehran, người từng có quan điểm chỉ trích chính phủ, cho biết người dân đã hoàn toàn từ bỏ hy vọng thay đổi chính trị để tập trung vào việc sống sót qua ngày.
Một quản lý nhà máy sản xuất chai nhựa gần Mashhad cho hay hoạt động sản xuất đã bị ngưng trệ và toàn bộ nhân viên phải nghỉ việc do thiếu nguyên liệu sau khi các cuộc không kích nhắm vào ngành công nghiệp hóa dầu của Iran.
Một bác sĩ ở Isfahan kể các nhà thuốc đang phải phân phối thuốc men theo định lượng và Bộ Y tế Iran đã khuyến cáo các bác sĩ chỉ kê những loại thuốc thực sự thiết yếu do tình trạng khan hiếm.
Hai người đàn ông ngồi bên cổng một nhà thờ Hồi giáo tại khu Grand Bazaar lịch sử ở Tehran hôm 1/6. Ảnh: AP
Amin Afshar, người đứng đầu hiệp hội bệnh máu khó đông của Iran, gần đây phát biểu với truyền thông trong nước rằng Iran đã không còn nguồn thuốc dự phòng cho những người mắc chứng rối loạn đông máu và việc nhập khẩu thuốc đang trở nên vô cùng khó khăn.
Mạng xã hội tại Iran những ngày này lan truyền câu chuyện của Hamed Mirzaei, người cho biết đã mất 12 người thân trong cuộc không kích của Israel hồi tháng ba vào quảng trường Resalat, khu dân cư đông đúc ở Tehran. Theo các bài viết Mirzaei đăng trên Instagram và truyền thông Iran, anh là người duy nhất sống sót sau cuộc tấn công định mệnh cướp đi sinh mạng người vợ mới cưới, cùng bố mẹ, ông bà, chú bác và các anh em họ hàng của anh.
"Cho đến ngày cuối cùng cuộc đời, tôi sẽ không để tên tuổi của họ bị lãng quên, tôi sẽ nhắc về từng người một. Tôi sẽ không để mọi người phải chết vô ích", Mirzaei viết.
Nhiều người Iran, kể cả những người từng tham gia biểu tình bày tỏ nỗi bức xúc với chính phủ, cho biết họ phản đối chiến sự và đã chịu đựng quá đủ rồi. Họ đang trông chờ vào các cuộc đàm phán ngoại giao như một lối thoát để ổn định đất nước và nền kinh tế.
"Tôi hoàn toàn ủng hộ việc đàm phán, hãy nhìn vào hoàn cảnh hiện tại đi!", Lida, chuyên gia môi trường 44 tuổi ở Tehran và là người từng phản đối chính phủ, nói. "Chúng tôi đã mất quá nhiều sinh mạng và hạ tầng bị tàn phá nặng nề. Nguồn nhân lực chịu tổn thất lớn và thật sự, tôi không nghĩ chiến tranh mang lại bất kỳ lợi ích nào cho đất nước".
Ellie Geranmayeh, chuyên gia cấp cao tại Hội đồng Đối ngoại châu Âu, nhận định các đợt không kích dữ dội đã khiến nhiều người dân Iran phải thay đổi suy nghĩ.
"Đây là thời điểm người dân Iran nhìn nhận lại thực tế và xem điều gì hiệu quả, điều gì không", bà cho hay.
Những phát ngôn mâu thuẫn của Tổng thống Trump về Iran càng khiến dư luận thêm hoang mang. Ban đầu, ông tuyên bố sẽ sát cánh cùng những người biểu tình Iran, nhưng sau đó lại đe dọa xóa sổ nền văn minh của quốc gia này. Tuần trước, khi phát biểu trước truyền thông, ông lại khẳng định bản thân sẽ "rất vinh hạnh" được gặp Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, nếu hai bên đạt được một thỏa thuận.
Phát biểu trên lập tức trở thành tiêu đề nóng trên các mặt báo và mạng xã hội tại Iran.
"90 triệu người Iran cũng muốn gặp ông ấy lắm chứ, nhưng chưa ai có được vinh hạnh đó. Giờ ông Trump đến muộn mà lại đòi chen ngang xếp hàng à?", người dùng tên Ahmad Mosaddegh viết, đề cập đến việc Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei vẫn chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi nhậm chức từ ngày 8/3.
Nhưng khi cuộc chiến kéo dài dai dẳng, ngay cả một số người vốn ủng hộ chính phủ cũng đang dần mất hết kiên nhẫn với các lãnh đạo của mình.
Nỗi lo bất ổn
Mehdi, 52 tuổi, công chức nhà nước, cho biết ông từng cùng vợ con tham gia các cuộc tuần hành ủng hộ chính phủ. Tuy nhiên, tiền lương cứ đến giữa tháng là cạn, khiến ông không có nổi tiền mua thịt cho gia đình.
"Tôi phải mua chịu một ít nhu yếu phẩm ở cửa hàng trong khu phố. Chủ quán bảo cứ chờ lúc nào nhận lương rồi trả", Mehdi kể. Đến khi ông quay lại thanh toán, hóa đơn đã tăng gấp đôi vì giá cả leo thang.
"Ai nấy đều đang giận dữ vì chuyện kinh tế và nếu chính phủ không giải quyết ổn thỏa, rắc rối lớn sẽ xảy ra", ông nói.
Truyền thông Iran gần đây cũng đăng tải những đánh giá ngày càng ảm đạm về cục diện kinh tế và xã hội của đất nước, đồng thời cảnh báo rằng nhiều năm chịu lệnh trừng phạt, tình trạng quản lý kinh tế yếu kém cùng những cú sốc từ bên ngoài đang bào mòn cả tầng lớp lao động lẫn tầng lớp trung lưu, theo trang tin Iran International.
Các báo cáo từ những tổ chức liên kết với nhà nước, phe cải cách và giới doanh nghiệp cho thấy mối lo ngại ngày càng tăng, không chỉ về khó khăn kinh tế trước mắt mà còn về những hệ lụy xã hội lâu dài.
Một trong những số liệu đáng chú ý nhất đến từ tờ Eghtesad News, khi trang này đưa tin hồi tháng 5 rằng tầng lớp trung lưu Iran, vốn được ước tính chiếm khoảng 65% đến 70% dân số vào đầu những năm 2010, hiện chỉ còn chiếm khoảng 50% dân số cả nước.
Người phụ nữ băng qua giao lộ ở trung tâm Tehran hôm 28/5, phía sau là tấm áp phích in chân dung cố tổng thống Iran Ebrahim Raisi, người thiệt mạng trong một vụ rơi trực thăng hồi năm 2024. Ảnh: AP
Xét về mặt lịch sử, tầng lớp trung lưu tại Iran từng đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, khởi nghiệp, phát triển chuyên môn và các hoạt động cộng đồng. Khi áp lực kinh tế đẩy nhiều hộ gia đình xuống nhóm có thu nhập thấp hơn, giới phân tích ngày càng lo ngại về tình trạng suy giảm cơ hội dịch chuyển xã hội, niềm tin xã hội yếu đi và nguy cơ bất ổn gia tăng trong tương lai.
Theo Trung tâm Nghiên cứu thuộc Phòng Thương mại Iran, áp lực kinh tế vĩ mô đang "hủy diệt một cách có hệ thống" các doanh nghiệp vừa và nhỏ, nơi vốn là nguồn sử dụng lao động lớn nhất.
Do không thể tiếp cận nguồn vốn vay hợp lý và phải chật vật chống đỡ chi phí leo thang, nhiều doanh nghiệp đã phải tìm đến biện pháp mà họ gọi là "sa thải ngầm", giảm giờ làm, chậm trả lương và thay thế những hợp đồng dài hạn bằng các thỏa thuận ngắn hạn. Hệ quả là người lao động đang dần chuyển sang những hình thức làm việc bấp bênh hơn.
Cơ quan thống kê Iran tuần trước công bố báo cáo cho thấy lạm phát đã tăng vọt so với cùng kỳ năm ngoái. Giá dầu ăn tăng 430%, trứng tăng 345%, gạo tăng 287% và sữa tăng 139%.
"Không ai nghĩ đến người dân hay bận tâm đến ý kiến của họ cả", Sanam Vakil, giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi thuộc Viện Chatham House, nhận xét, đồng thời cho biết những người Iran mà bà liên lạc được liên tục hỏi bà rằng số phận họ rồi sẽ ra sao.
"Họ chỉ là những nạn nhân chịu vạ lây trong cuộc xung đột nằm ngoài tầm ảnh hưởng và kiểm soát của chính họ", bà nói.
Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, Iran International)
