4h sáng, bà Xuân giật mình tỉnh giấc. Không phải vì tiếng chuông đồng hồ, mà vì đầu gối phải của bà bỗng phát ra tiếng lục cục, kèm một cơn nhói buốt chạy thẳng lên óc.
Người phụ nữ nằm im, không dám cử động, chờ cơn đau dịu xuống rồi mới từ từ co chân lại. 65 tuổi, sống một mình tại Thanh Thủy, Phú Thọ, bà Xuân đang mang trong người "com-bo" bệnh tuổi già gồm tăng huyết áp, thiếu máu, viêm khớp, mất ngủ mãn tính. Cơ thể bà chỉ còn 42 kg, nhẹ hơn cả lúc bà sinh đứa con thứ hai gần 40 năm trước.
Mỗi tháng, sau khi bảo hiểm y tế chi trả một phần, người phụ nữ vẫn phải bỏ ra gần hai triệu đồng mua thuốc duy trì - hơn một nửa số lương hưu ít ỏi. Bà không than với ai, càng không dám gọi điện cho con.
"Chúng nó cũng đang nuôi con nhỏ, mình kêu ca làm gì cho thêm nặng đầu", bà nói, giọng nhẹ như đang kể chuyện người khác.
Hai tháng nay, để xoay được vòng chi tiêu, bà tự cắt liều thuốc huyết áp xuống một nửa. Hôm uống, hôm nghỉ. Bà biết làm vậy là nguy hiểm nhưng vẫn chọn cách "tích tiểu thành đại", để dành phần thuốc còn lại phòng khi ốm nặng bất ngờ.
Các cụ già tiêm phòng tại TP HCM. Ảnh: Quỳnh Trần
Bà Minh, 60 tuổi, ở Thanh Trì, Hà Nội, cũng đang áp dụng cách "tiết kiệm" tương tự, chỉ khác ở chỗ bà không dùng thuốc kê đơn, mà ra hẳn hiệu thuốc đầu ngõ mua vài viên giảm đau uống tạm mỗi khi cơn mỏi vai kéo đến.
"Người già sợ nhất là vào bệnh viện, cầm cái hóa đơn thanh toán", bà Minh nói. "Tiền tích lũy cả đời chẳng có bao nhiêu, đổ vào một trận ốm là coi như hết sạch".
Theo Tổng cục Dân số, có tới 73% người cao tuổi hiện không có lương hưu, phải sống phụ thuộc hoàn toàn vào con cái. Trong số đó, gần 66% sống ở nông thôn, làm nông nghiệp - nguồn thu nhập vốn đã bấp bênh, càng trở nên mong manh khi tuổi tác kéo theo bệnh tật.
PGS.TS Nguyễn Thế Anh, Giám đốc Bệnh viện Hữu Nghị, cho biết một người cao tuổi trung bình mắc 3-4 bệnh nền cùng lúc, với chi phí điều trị cao gấp 7-8 lần so với người trẻ. Tại bệnh viện ông làm việc, một người cao tuổi đi khám 7-8 lần mỗi năm, gấp 2-2,5 lần tần suất của các nhóm bệnh nhân khác.
"Không phải người già ốm nhiều hơn một cách ngẫu nhiên, mà là cơ thể họ đã bước qua giai đoạn tự phục hồi, mọi vấn đề nhỏ đều có thể kéo theo một chuỗi biến chứng", bác sĩ Thế Anh nói.
PGS.TS Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương, đưa ra một hình dung cụ thể hơn khi trung bình mỗi người cao tuổi Việt Nam phải sống 14 năm cuối đời với nhiều bệnh tật phối hợp, chủ yếu là các vấn đề hô hấp, chuyển hóa, sa sút trí tuệ. Ông so sánh, ở nhiều nước châu Âu, người 80 tuổi vẫn khỏe mạnh, có người gần 90 tuổi hằng ngày vẫn đạp xe 15 km.
Khoảng cách đó, theo ông, không chỉ đến từ gene hay khí hậu, mà còn từ một thực tế là Việt Nam đang thiếu nghiêm trọng cơ sở y tế chuyên biệt và nhân lực chăm sóc lão khoa. Hệ thống nhà dưỡng lão, trung tâm bảo trợ xã hội vẫn còn hạn chế cả về số lượng và chất lượng.
Nhưng nỗi lo "ít tiền, nhiều bệnh" không chỉ là câu chuyện của những con số. Nó còn là một cuộc chiến âm thầm bên trong tâm lý người cao tuổi, bác sĩ Thế Anh nhận định.
Đồng quan điểm, tiến sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc Điều hành Trung tâm Tham vấn Trị liệu Tâm lý Lumos, gọi đây là một áp lực có cơ sở, không phải sự "lo xa" vô căn cứ. Ông giải thích khi nỗi lo tài chính kéo dài, người cao tuổi dễ rơi vào trạng thái mất ngủ, bi quan, dễ cáu gắt, thu mình lại. Nguy hiểm hơn, họ có thể trì hoãn việc đi khám vì sợ tốn kém.
"Sâu hơn nỗi sợ thiếu tiền, là nỗi sợ mất phẩm giá. Người từng là trụ cột kinh tế trong gia đình, giờ phải ngửa tay xin từng đồng, cảm giác đó còn đau hơn cả bệnh tật", ông Trung nói. Đơn cử như bà Xuân, không phải vì thiếu tiền đến mức không mua được thuốc, mà vì bà không muốn trở thành người "làm phiền" các con.
Giữa hai lựa chọn chấp nhận sự giúp đỡ hoặc tự chịu đựng trong im lặng, bà chọn cách thứ hai, dù biết cái giá phải trả có thể là sức khỏe của chính mình. Thống kê cho thấy việc người cao tuổi tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc, đặc biệt với các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch, có thể dẫn đến mất kiểm soát bệnh và làm tăng nguy cơ biến chứng cấp tính như đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc suy thận.
Bên cạnh nguy cơ từ việc bỏ thuốc, việc trì hoãn đi khám định kỳ khiến các dấu hiệu cảnh báo sớm của bệnh không được phát hiện kịp thời, làm giảm hiệu quả điều trị khi bệnh đã ở giai đoạn nặng hơn. Nhiều bệnh lý ở người cao tuổi tiến triển âm thầm, không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, nên việc thiếu tái khám thường xuyên làm mất đi cơ hội can thiệp sớm.
Về lâu dài, việc tự điều chỉnh thuốc không theo hướng dẫn y khoa còn có thể dẫn đến tình trạng kháng thuốc hoặc tương tác thuốc bất lợi khi người bệnh tự phối hợp nhiều loại thuốc mà không có sự theo dõi của bác sĩ.
Các chuyên gia cho rằng nỗi lo này cần được san sẻ và thấu hiểu. Gia đình nên đồng hành, giúp đỡ thay vì thờ ơ, để cha mẹ tự xoay xở. Người già cần chủ động chuẩn bị cho tương lai, như khám sức khỏe, lập quỹ dự phòng thay vì bị động. Quan trọng nhất, con cái cần giúp cha mẹ hiểu rằng nhận hỗ trợ không có nghĩa là trở thành gánh nặng. Việc đưa cha mẹ đi khám sức khỏe định kỳ, dù bệnh chưa biểu hiện rõ, cũng giúp phát hiện sớm các vấn đề mạn tính, giảm chi phí điều trị về sau.
Ở cấp độ hệ thống y tế, chuyên gia khuyến nghị cần mở rộng mạng lưới bác sĩ và điều dưỡng chuyên khoa lão khoa, đặc biệt tại các trạm y tế tuyến cơ sở, để người cao tuổi không phải di chuyển xa mới được thăm khám.
Việc phát triển các mô hình chăm sóc tại nhà và cộng đồng, như đề xuất hiện tại của Bộ Y tế về điểm chăm sóc ban ngày tận dụng nhà văn hóa, khu thể thao thôn, có thể giúp giảm tải cho bệnh viện lớn và tạo không gian gần gũi hơn cho người già. Song song, bảo hiểm y tế cần mở rộng danh mục chi trả cho các bệnh mạn tính phổ biến ở người cao tuổi, đồng thời đơn giản hóa quy trình khám chữa bệnh để giảm bớt rào cản tiếp cận.
Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người lao động tự do, nông dân và khu vực phi chính thức là giải pháp then chốt, vì đây là nhóm chiếm tỷ lệ lớn trong số 73% người cao tuổi hiện không có lương hưu.
"Đầu tư xây dựng hệ thống nhà dưỡng lão công lập với chi phí hợp lý cũng cần được ưu tiên, đặc biệt tại các đô thị lớn nơi mô hình gia đình nhiều thế hệ đang dần thu hẹp", bác sĩ Thế Anh nói, thêm rằng về dài hạn, việc lồng ghép giáo dục tài chính và chăm sóc sức khỏe tuổi già vào chương trình truyền thông cộng đồng sẽ giúp thế hệ trẻ hôm nay chuẩn bị tốt hơn cho tuổi già của chính họ trong tương lai.
Thùy An
