Mang nỗi sợ trước các quyết định vì luôn được làm thay, thiếu nữ 15 tuổi rơi vào trầm cảm bởi tình yêu thương ngột ngạt của cha mẹ "trực thăng'.
Ngồi rụt rè trong phòng khám, cô bé 15 tuổi không giấu được vẻ căng thẳng, mệt mỏi. Dù lớn lên trong sự chăm sóc kỹ lưỡng của gia đình, em luôn sống trong lo âu, sợ hãi và dần rơi vào trầm cảm.
BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2, cho biết đây là ca điển hình trẻ bị ảnh hưởng bởi phong cách nuôi dạy "cha mẹ trực thăng" - thuật ngữ chỉ những phụ huynh luôn giám sát, can thiệp vào hầu hết khía cạnh cuộc sống của con. Thuật ngữ này phổ biến trong ngành giáo dục tâm lý những năm gần đây.
Tại phòng khám, bác sĩ trở thành điểm tựa để lắng nghe và tháo gỡ những nút thắt trong mối quan hệ giữa em và cha mẹ - những điều cô bé chưa từng dám nói ở nhà. Sau buổi tham vấn đầu tiên, tâm trạng em phần nào ổn định hơn.
Theo bác sĩ Sang, ở phần lớn trường hợp tương tự, gốc rễ vấn đề không nằm ở trẻ mà xuất phát từ chính phụ huynh. Với suy nghĩ "cha mẹ luôn đúng", nhiều người vô tình tước đi quyền tự lập của con. Họ lập tức can thiệp khi con mâu thuẫn với bạn bè, thậm chí làm hộ bài tập để đảm bảo thành tích. Chính sự kiểm soát quá mức khiến trẻ hình thành nỗi sợ sai kéo dài.
"Vì ít được va chạm và không có cơ hội tự sửa lỗi, trẻ coi sai lầm là điều rất khủng khiếp, thay vì hiểu đó chỉ là một trải nghiệm nhẹ nhàng, cần thiết để trưởng thành", bác sĩ nói.
Lớn lên trong sự bao bọc quá mức, trẻ cũng dần mất khả năng ra quyết định. Phản xạ đầu tiên của các em khi gặp vấn đề là tìm người giải quyết giúp. Nếu được trao quyền tự lập, dù quyết định chưa đúng, trẻ vẫn có thể học rất nhanh thông qua trải nghiệm và sự hướng dẫn của cha mẹ.
Nhiều người cho rằng kiểu nuôi dạy này chỉ tạo ra những đứa trẻ mắc "hội chứng công chúa", "hoàng tử" hoặc những "mama's boy" phụ thuộc mẹ. Tuy nhiên, bác sĩ Sang nhấn mạnh đây chỉ là phần nổi của tảng băng. Hệ quả phổ biến và dai dẳng hơn là rối loạn lo âu, trầm cảm, khi trẻ cảm thấy bản thân vô dụng, mất phương hướng và ngột ngạt ngay trong chính ngôi nhà của mình.
Bác sĩ Sang tư vấn tâm lý cho một bệnh nhân tại Bệnh viện Nhi đồng 2. Ảnh: Bác sĩ cung cấp
Sự bảo bọc thường bắt nguồn từ tình yêu thương, nhưng về lâu dài có thể bào mòn sự tự tin và kỹ năng sống của trẻ. Để con trưởng thành vững vàng, điều đầu tiên cha mẹ cần làm là nhìn lại cách nuôi dạy của mình. Phụ huynh nên tự hỏi liệu bản thân có đang làm thay con những việc như dọn phòng, giải quyết xung đột hay luôn can thiệp ngay khi con thất bại. Việc thay đổi cần diễn ra từ từ, kiên nhẫn, thay vì đột ngột buông bỏ hoàn toàn.
Thay vì dọn sẵn đường đi, cha mẹ nên cho con cơ hội mắc sai lầm, bởi đó là cách học hiệu quả nhất. Người lớn không cần giải cứu con khỏi mọi khó khăn, mà nên đồng hành, gợi mở bằng những câu hỏi như: "Con nghĩ nên làm gì tiếp theo?". Hãy để con tự đối mặt với những hậu quả nhỏ, chẳng hạn như tự nhận lỗi với giáo viên nếu lỡ quên làm bài tập.
Việc trao trách nhiệm phù hợp với từng độ tuổi cũng rất quan trọng. Ngay từ 18 tháng đến 3 tuổi, trẻ đã có thể rèn kỹ năng cơ bản như tự cầm thìa, dọn đồ chơi. Đến tuổi tiểu học, trẻ có thể gấp quần áo, dọn bàn ăn, quản lý thời gian học. Ở tuổi thiếu niên, các em hoàn toàn có thể lập kế hoạch cá nhân, đi mua đồ hoặc tự xử lý mâu thuẫn với bạn bè. Trong quá trình đó, cha mẹ nên tập trung ghi nhận nỗ lực thay vì chỉ chú ý đến kết quả.
Ngoài ra, phụ huynh cần làm gương về sự tự lập, lắng nghe và tôn trọng ý kiến của con trong khuôn khổ các nguyên tắc gia đình rõ ràng. Khi con mắc lỗi, thay vì la mắng hoặc nuông chiều, cha mẹ nên bình tĩnh phân tích hậu quả và cùng con tìm cách khắc phục.
Chuyên gia khuyến khích phụ huynh áp dụng mô hình "lighthouse parenting" - trở thành một ngọn hải đăng đứng từ xa soi đường, định hướng khi cần nhưng vẫn dành cho con đủ không gian để thử thách bản thân. Kết quả của một quá trình giáo dục biết "buông tay" đúng lúc là một đứa trẻ tự tin, kiên cường, biết chịu trách nhiệm và dễ hòa nhập xã hội. Cha mẹ nhờ đó cũng bớt gánh nặng lo âu khi con trưởng thành.
Với thiếu nữ 15 tuổi, liều thuốc chữa lành không chỉ nằm ở phòng khám tâm lý mà còn đến từ sự thay đổi của gia đình. Chỉ khi cha mẹ ngừng làm "trực thăng", trả lại cho con quyền được vấp ngã và tự quyết định, đôi cánh của em mới có cơ hội bay cao.
Lê Phương
