Chuyện chưa kể sau trang báo - Kỳ 9: Từ 'đất chết' Chernobyl đến đua diều ở Kabul

Trong "vùng đất chết" Chernobyl

Trước khi sang thủ đô Kiev (Ukraine) tác nghiệp trận chung kết Giải vô địch bóng đá châu Âu Euro 2012, tôi lóe lên trong đầu một ý định mạo hiểm: tìm cách đến "vùng đất chết" Chernobyl - nơi xảy ra thảm họa hạt nhân tồi tệ nhất trong lịch sử nhân loại rạng sáng 26-4-1986.

Bất cứ ai đến khu vực Chernobyl lo ngại không chỉ nằm ở phóng xạ mà còn ở nhiều yếu tố an ninh, sức khỏe và hậu cần phức tạp. 

Nhưng đây là địa điểm mang giá trị lịch sử đặc biệt, một trong những môi trường tác nghiệp đòi hỏi kỷ luật nhất thế giới. Sau rất nhiều cân nhắc thiệt hơn, nhất là sự an toàn, tôi quyết định: phải đi!

Trở ngại đầu tiên là phải có giấy phép vào khu vực. Tôi được biết Bộ Tình huống khẩn cấp Ukraine là cơ quan chức năng có thể cấp phép cho du khách nước ngoài vào trong Chernobyl. 

Hơn nửa tháng trước ngày dự tính đến "vùng đất chết", tôi tìm được đơn vị có thể xin giấy phép cho chuyến đi đặc biệt này, may thay đó cũng là thời gian vừa đủ để kịp làm thủ tục. Tổng chi phí cho chuyến khứ hồi từ thủ đô Kiev đến Chernobyl dài 130km là 4,5 triệu đồng.

Trước ngày đi, đại diện đơn vị tổ chức là ông Alex Kadnew căn dặn kỹ qua email: phải mặc quần áo kín đáo, áo tay dài, tuyệt đối không mặc quần short, không được mang dép xỏ ngón hay xăng đan. 

"Hãy mang giày đế dày, tốt vì ở "thành phố ma" Pripiyat có rất nhiều đoạn đường nguy hiểm". Tôi thoáng ớn lạnh khi biết Chernobyl là khu vực quân sự rất hạn chế tiếp cận, có mìn và vật liệu nổ chưa được xử lý. Nếu lỡ vào khu cấm hoặc ghi hình trái phép có thể bị bắt giữ, thẩm vấn ngay. 

Ở "thành phố ma" Pripyat vẫn tồn tại nhiều điểm nóng có mức nhiễm xạ cao trong đất, rêu, lá cây hoặc bên trong các công trình bỏ hoang xuống cấp nặng nề. Hít phải bụi nhiễm xạ là mối nguy đáng ngại không kém.

Nhưng đây là cơ hội gần như duy nhất một lần mắt thấy tai nghe về Chernobyl. Tôi lên đường với sự cẩn trọng tối đa: tuân thủ nghiêm ngặt sự hướng dẫn của lực lượng quản lý khu vực và hướng dẫn viên, đeo khẩu trang chống phóng xạ, cả đi lẫn về đều đi qua máy kiểm tra liều bức xạ (dosimeter) đo lường tổng lượng bức xạ mà cơ thể lẫn quần áo, giày dép, máy ảnh, máy quay hấp thụ trong chuyến đi.

Qua hai trạm gác quân sự đều kiểm tra hộ chiếu hai lần để đi vào "Khu vực phải tránh xa" (Exclusion Zone), "vùng đất chết" Chernobyl và "thành phố ma" Pripyat hiện ra thế này đây: nhiều tòa nhà chung cư, siêu thị, bệnh viện, rạp chiếu phim, bể bơi, công viên giải trí… mục nát, hoang tàn khó có thể tượng tượng nổi. Nữ hướng dẫn viên Zhenia cảnh báo cầu thang có thể sập bất cứ lúc nào, trần nhà và kính vỡ có thể rơi xuống đột ngột.

Tôi không khỏi xúc động dâng trào khi bước vào một nhà trẻ bỏ hoang, trên bàn ghế còn những sách vở mở ra đầy bụi. Búp bê nhựa, gấu bông xỉn màu nằm lặng bên các dãy giường tầng cho trẻ ngủ giăng đầy mạng nhện. Thậm chí có khu vui chơi chưa kịp khai trương đã vĩnh viễn không còn cơ hội đón nụ cười của phụ huynh và trẻ nhỏ.

Những dấu tích của cuộc sơ tán khẩn cấp hơn 100.000 người dân chạy khỏi nơi này khi thảm họa xảy ra hiện rõ mồn một. Cảm giác của bạn khi đến đây là "thời gian đã ngừng trôi", tạo áp lực tâm lý đáng kể khi chiêm nghiệm về sự mong manh của kiếp người. 

Tôi mất ngủ vài ngày khi trở về từ "vùng đất chết" Chernobyl - nơi mọi thứ thay đổi vĩnh viễn, trở thành lời cảnh báo về an toàn năng lượng hạt nhân cùng việc gìn giữ môi trường thiên nhiên trên hành tinh này.

Tác nghiệp tại Chernobyl khiến tôi nghĩ rằng những gì xảy ra ở một nơi có thể ảnh hưởng đến cả thế giới, nhất là trong thời đại toàn cầu hóa. Vì thế sự khiêm nhường trước thiên nhiên và trách nhiệm đối với thế hệ tương lai là ý nghĩa nhân văn lớn nhất mà thảm họa Chernobyl để lại cho toàn thế giới.

Kabul đâu chỉ có tiếng súng

Năm 2023, sau loạt ký sự dài chín kỳ đăng trên Tuổi Trẻ "Đến Afghanistan thời Taliban cầm quyền" nhận được nhiều bình luận từ bạn đọc báo Tuổi Trẻ, có những đồng nghiệp, bạn bè thân quen hỏi tôi rằng: Vì sao tôi đi Afghanistan và nước này có nguy hiểm không, có đáng đi không?

Vượt qua nỗi sợ hãi và bất trắc, thay cho những gì đã đọc, xem qua thời sự, tư liệu và phim ảnh, tôi quyết định đến Afghanistan - đất nước trải qua một lịch sử chiến tranh, nội chiến triền miên, là nơi các phe phái khủng bố cực đoan ẩn náu, các vụ đánh bom liều chết đẫm máu, gây tranh cãi về quyền trẻ em và phụ nữ… để tự mình quan sát, trải nghiệm và một lần nữa xác tín với bản thân rằng đừng bao giờ định kiến về bất kỳ điều gì trong cuộc sống này.

Dĩ nhiên, việc du lịch Afghanistan dưới sự quản lý của Taliban (nắm quyền trở lại kể từ năm 2021) tiềm ẩn rủi ro, song hoàn toàn có thể thực hiện được. Tôi nhớ buổi chiều nắng vàng rực ở thủ đô Islamabad (Pakistan) thở phào nhẹ nhõm khi nhận được visa du lịch nhập cảnh một lần thời hạn 30 ngày vào Afghanistan. 

Đến năm 2026 thì người Việt đã có thể xin thị thực điện tử (e-visa). Tâm trạng tôi từ lo lắng rồi hạnh phúc khi khi nhập cảnh vào Kabul, chính thức đặt chân lên mảnh đất Người đua diều - tựa tiểu thuyết đầy day dứt của nhà văn Khaled Hosseini. Để rồi hai hôm sau trên ngọn đồi ở Kabul, tôi nhìn thấy nhiều cậu bé địa phương vô tư hồn nhiên chơi trò thả diều. Bất giác chỉ mong sao các em luôn có những không gian hồn nhiên, tự do nhất tựa như cánh diều lượn bay theo làn gió mát trên trời cao.

Rất nhiều hình ảnh đời sống ở Kabul sinh động khiến tôi không thôi thổn thức. Từ những xe nước mía, nước ép lựu tuyệt ngon trên vỉa hè đến người bán bong bóng bay đủ màu sắc ở chợ Kabul. 

Từ lò nướng bánh mì dẹt, có những người thợ hồn hậu mời khách đích thân trải nghiệm việc pha bột, nặn bánh và cho vào lò lửa sâu dưới nền đất. Bên ngoài cửa tiệm là những phụ nữ mặc áo choàng che kín toàn thân burqa giơ tay xin bánh.

Trải qua hành trình cả ngàn km dọc ngang Afghanistan, tôi nhìn ngắm sự thay đổi ngoạn mục của cảnh quan địa hình, địa chất ngoài cửa kính xe từ những rặng núi tuyết trắng xóa như cổ tích đến những thảo nguyên xanh rì rào. Đến thung lũng Bamiyan - nơi có tàn tích hai tượng Phật khổng lồ từ 1.500 năm trước trên con đường tơ lụa cổ đại ngàn xưa, tình cờ nhìn thấy các nữ sinh ôm sách vở đến Trường ĐH công lập Bamiyan, không hiểu sao lòng tôi cảm thấy vui xiết bao.

Buổi chiều cuối cùng ở Afghanistan để lại một kỷ niệm nhớ đời. Chả là khi bước vào một quán ăn kiêm quán trọ trong ngôi làng nhỏ sát cửa khẩu đường bộ sang Tajikistan, chúng tôi mua một con cá dùng bữa tối thì được anh nấu bếp hào phóng ướp và nướng thêm con cá nữa tặng "free" cho khách. 

Tôi quay sang nói với anh bạn người Việt đồng hành rằng nếu không tặng thì anh bếp cũng phải vứt cá thôi. Sau đó mới biết quán có tủ đông để trữ cá, tôi hổ thẹn vô cùng vì suy nghĩ thiển cận của mình trước tấm lòng hiếu khách, tốt bụng của người dân Afghanistan nơi biên cương "khỉ ho cò gáy" này.

******

>> Kỳ tới: Phát hành báo - những chuyện chưa khép lại