Điều khoản mơ hồ trong bản ghi nhớ hồi tháng 6 đã thúc đẩy Iran tăng kiểm soát Hormuz, trong khi Mỹ tìm cách mở hoàn toàn eo biển, khiến xung đột là không thể tránh khỏi.
Những cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran nhằm vào tàu thương mại đã khiến eo biển Hormuz gần như tê liệt ngay sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công nước này hồi cuối tháng hai.
Eo biển Hormuz, nơi 20% lượng dầu thô của thế giới đi qua, bị tắc nghẽn đã đẩy giá dầu tăng cao, khiến nền kinh tế thế giới chao đảo. Dư luận Mỹ và ngày càng nhiều đồng minh trong đảng Cộng hòa của Tổng thống Donald Trump đã gây sức ép để ông tìm cách sớm kết thúc cuộc chiến.
Đây được coi là một trong những động lực để ông Trump gấp rút đàm phán và ký bản ghi nhớ với Iran hôm 17/6. Thỏa thuận này đã giúp chấm dứt giao tranh và các tàu dầu bắt đầu di chuyển qua eo biển Hormuz với lưu lượng ngày càng tăng.
Tổng thống Donald Trump trên chuyên cơ Không lực Một hôm 8/7. Ảnh: AP
Nhưng chỉ ba tuần sau, ông Trump tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn với Iran "đã hết" sau khi cáo buộc Tehran tấn công ba con tàu trên tuyến đường phía nam eo biển hôm 7/7. Quân đội Mỹ sau đó đáp bằng cách tiến hành các đợt không kích mới vào Iran.
Căng thẳng leo thang khi hải quân Iran cuối tuần qua tuyên bố đã nổ súng vào một tàu khác và sẽ đóng cửa eo biển "cho đến khi Mỹ chấm dứt can thiệp vào khu vực".
Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết họ đã liên tục tiến hành các cuộc không kích vào Iran trong 4 ngày qua, với tổng cộng khoảng 310 đợt xuất kích, tấn công hàng trăm mục tiêu quân sự của Tehran.
Sau tuyên bố hủy ngừng bắn từ Tổng thống Trump và các đòn tập kích ăn miếng trả miếng giữa hai bên, giá năng lượng toàn cầu đã tăng trở lại, kéo theo nỗi lo ngại về một cuộc xung đột toàn diện.
Các cựu quan chức Mỹ và giới phân tích nhận định cuộc khủng hoảng này là hệ quả hoàn toàn có thể dự đoán trước từ bản ghi nhớ được Tổng thống Trump ký với Iran trong thời gian ngắn, trong đó có những điều khoản rất mơ hồ.
Bản ghi nhớ mơ hồ
Trong gần 60 năm qua, các tàu thương mại đều đi qua eo biển Hormuz theo tuyến đường do Liên Hợp Quốc thiết lập. Chính phủ Iran từng ủng hộ việc thiết lập tuyến đường này vào năm 1968 và không tìm cách kiểm soát, dù nó đi qua lãnh hải của họ.
Những lãnh đạo lên nắm quyền tại Iran sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 tuyên bố họ không bị ràng buộc bởi thỏa thuận của Liên Hợp Quốc. Dù vậy, trong nhiều năm qua, chính phủ Iran cũng rất hiếm khi cản trở hoạt động vận tải qua eo biển.
Nhưng cuộc chiến Mỹ - Iran bùng phát từ ngày 28/2 đã thay đổi tất cả. Iran nhận ra rằng việc phong tỏa eo biển Hormuz mang lại lợi thế lớn không gì sánh được trong cuộc đấu với Mỹ. Việc buộc các tàu trả khoản phí dịch vụ lớn để đi qua vùng biển này cũng mang lại nguồn thu đáng kể cho Tehran, phần nào bù đắp tổn thất do cuộc chiến gây ra.
Giới phê bình cho rằng ông Trump đã thừa nhận thực trạng mới trên trong thỏa thuận tháng 6 với Tehran. Đối mặt làn sóng giận dữ trong công chúng do giá xăng tăng cao và lạm phát leo thang, ông Trump rất nóng lòng muốn mở cửa lại Hormuz nhằm giảm bớt áp lực cho nền kinh tế toàn cầu. Để đổi lấy việc thông tuyến eo biển, ông đã đồng ý chấm dứt lệnh phong tỏa quân sự của Mỹ đối với các cảng Iran và cho phép Tehran bán dầu trở lại trong 60 ngày.
Bản ghi nhớ cũng là động lực thúc đẩy các cuộc đàm phán tiếp theo nhằm hướng tới một kế hoạch hòa bình toàn diện và lâu dài hơn.
Một tàu container neo tại eo biển Hormuz, ngoài khơi thành phố Bandar Abbas, Iran, hồi đầu tháng 5. Ảnh: AP
Dù nhiều quan chức Mỹ và nước ngoài hoan nghênh lệnh ngừng bắn, giới phê bình cảnh báo thỏa thuận này mơ hồ đến mức nguy hiểm, đặc biệt là điều 5, vốn quy định Iran sẽ "nỗ lực tối đa để thu xếp cho tàu thuyền thương mại qua lại an toàn" tại eo biển Hormuz.
Các quan chức chính quyền Trump xem điều khoản đó như chìa khóa để khai thông eo biển, thành tựu chính trong thỏa thuận của Tổng thống. Tuy nhiên, những người có quan điểm cứng rắn ở Tehran lại coi điều khoản này là sự thừa nhận quyền kiểm soát độc quyền của Iran đối với tuyến đường thủy này, đồng thời xem nó như một công cụ đòn bẩy then chốt.
Thỏa thuận còn cấm hành vi thu phí qua Hormuz, nhưng chỉ trong vòng 60 ngày khi các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận khác tiếp tục diễn ra. Bản ghi nhớ cũng không chứa một cam kết chắc chắn nào đảm bảo tàu thuyền có thể qua lại an toàn tại mọi khu vực của eo biển.
"Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ thảo luận với Oman để xác định phương thức quản lý và các dịch vụ hàng hải trong tương lai tại eo biển Hormuz, trên cơ sở thảo luận với các quốc gia ven biển vùng Vịnh khác, phù hợp với luật pháp quốc tế hiện hành và quyền chủ quyền của các quốc gia ven eo biển", điều khoản cuối cùng trong bản ghi nhớ nêu.
Các quan chức và chuyên gia ngoại giao Iran khẳng định điều khoản trên rõ ràng đã giao cho Iran vai trò then chốt trong việc quản lý eo biển.
Bất đồng về diễn giải
Vào thời điểm đó, ông Trump ca ngợi thỏa thuận này là một bước tiến giúp khôi phục tự do hàng hải qua eo biển. Nhưng các quan chức Iran đã sớm viện dẫn bản ghi nhớ như là căn cứ để áp đặt lộ trình di chuyển của tàu thuyền, cụ thể là theo tuyến đường sát bờ biển Iran.
Dennis Ross, cựu nhà đàm phán kỳ cựu về Trung Đông của Mỹ, đánh giá quan điểm từ phía Iran về thỏa thuận là rất rõ ràng.
"Eo biển có thể mở cửa trở lại với điều kiện duy nhất là Iran phải hoàn toàn kiểm soát và mọi tuyến đường khác đều không được chấp nhận", ông Ross nói.
Hussein Ibish, học giả tại Viện các Quốc gia Arab vùng Vịnh, tổ chức nghiên cứu và vận động chính sách có trụ sở tại Washington, cho rằng "tất cả luật pháp quốc tế đều đi theo một hướng, còn bản ghi nhớ này lại đi theo hướng ngược lại".
"Chúng tôi sẽ bảo vệ eo biển Hormuz, vì tuyến hàng hải chiến lược này là một trong những trụ cột răn đe của Iran, đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh và lợi ích của quốc gia. Eo biển Hormuz thậm chí còn quan trọng hơn hàng chục quả bom hạt nhân", Mohsen Rezaee, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran, ngày 12/7 tuyên bố.
Trong khi đó, Mỹ và các đồng minh ở vùng Vịnh không muốn Iran nắm quyền kiểm soát Hormuz. Những ngôn từ mơ hồ kiểu "diễn giải thế nào cũng được" của thỏa thuận đã khiến hai bên sa đà vào việc tranh cãi về điểm này, thay vì đạt được tiến triển hướng tới một thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân của Tehran.
"Khoảng cách trong cách diễn giải này là rất lớn", Michael Horowitz, nhà phân tích địa chính trị người Israel, nhận định. "Washington đã cố gắng thuyết phục Tehran rằng việc tuân thủ sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn, nhưng cách lập luận này đã đi chệch hướng. Các động thái của Iran không bị thúc đẩy bởi các động cơ tài chính, mà bởi các mối lo ngại về an ninh và lợi thế mặc cả. Đó là một cuộc chơi quyền lực".
Michael Ratney, nhà ngoại giao kỳ cựu đã nghỉ hưu từng là đại sứ Mỹ tại Arab Saudi, cho rằng việc nắm quyền kiểm soát lâu dài đối với eo biển Hormuz mang lại cho Iran đòn bẩy mạnh mẽ và dường như họ sẵn sàng mạo hiểm để xung đột tái diễn, thậm chí chấp nhận lệnh ngừng bắn đổ vỡ, miễn là duy trì được lợi thế đó.
Cuộc tranh chấp quyền kiểm soát Hormuz đang đặt các công ty vận tải biển vào thế lưỡng nan, không biết nên đi qua eo biển Hormuz bằng hành lang phía nam gần Oman và đối mặt với nguy cơ bị Iran tấn công, hay nên chọn hành lang phía bắc thuộc Iran, chấp nhận trả phí cao và vô tình thừa nhận quyền lực của Tehran, Ratney chỉ ra.
Vị trí eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Nhưng khi Iran và Mỹ chạy đua giành thế thượng phong, chủ yếu bằng cách sử dụng sức mạnh quân sự và biến Hormuz thành "chảo lửa", rủi ro đối với các công ty vận tải biển chắc chắn sẽ gia tăng, Dan Alamariu, chiến lược gia địa chính trị trưởng tại công ty nghiên cứu đầu tư Alpine Macro, nhận xét.
Dù đang chịu nhiều tổn thất về kinh tế, Iran cho thấy họ vẫn sẵn sàng chịu đựng thêm. Tuần trước, Tổng thống Trump đã khôi phục lệnh cấm đối với hoạt động bán dầu của Iran. Tuy nhiên, ông vẫn chưa tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với các cảng biển nước này.
"Câu hỏi đặt ra hiện nay là nền kinh tế bên nào sẽ sụp đổ trước, Iran hay kinh tế toàn cầu", Alamariu cho hay.
Vũ Hoàng (Theo WP, AFP, Reuters)
