Giá điện theo giờ: Nên là một lựa chọn, chưa nên bắt buộc

Ông Hoạch nói: Điều quan trọng cần hiểu là mục tiêu của giá điện theo thời gian sử dụng (TOU) không phải là tăng tiền điện của người dân mà là tạo tín hiệu để điều chỉnh nhu cầu sử dụng điện theo khả năng cung ứng của hệ thống.

Thay đổi thói quen dùng điện, không tạo gánh nặng

* Thưa ông, dự thảo Luật Điện lực đề xuất điện sinh hoạt thay đổi từ bậc thang lũy tiến sang tính giá theo TOU. Nhiều người băn khoăn vì đa phần họ phải sử dụng điện vào những giờ cao điểm (từ 17h30 - 22h30)?

- Trong nhiều năm trước, hệ thống điện Việt Nam chủ yếu phải đáp ứng phụ tải công nghiệp vào ban ngày. Tuy nhiên, hiện nay đã thay đổi đáng kể. Đỉnh phụ tải của hệ thống đã dịch chuyển sang buổi tối, đặc biệt từ khoảng 17h30 - 22h30, khi điện mặt trời hầu như không còn phát điện.

Trong khi đó, hàng triệu hộ gia đình đồng thời sử dụng điều hòa, bình nước nóng, bếp điện và nhiều thiết bị công suất lớn. Nếu tất cả người sử dụng điện đều tập trung vào cùng một thời điểm, hệ thống buộc phải đầu tư thêm nguồn điện và lưới điện chỉ để đáp ứng vài giờ cao điểm trong ngày. Chi phí này cuối cùng vẫn sẽ được phân bổ vào giá điện.

Vì vậy, TOU là một công cụ kinh tế nhằm khuyến khích những khách hàng có khả năng dịch chuyển một phần nhu cầu điện sang thời điểm khác. Không phải mọi hộ gia đình đều có thể thay đổi thói quen sinh hoạt, nhưng chỉ cần một tỉ lệ nhất định cùng điều chỉnh thì phụ tải cực đại của hệ thống cũng sẽ giảm đáng kể, qua đó giảm chi phí vận hành và đầu tư cho toàn xã hội.

Những lưu ý trong xây dựng cơ chế giá

* Vậy cần xây dựng cơ chế giá điện theo giờ như thế nào để không tác động quá lớn khi giờ cao điểm trùng với giờ thực hiện nhu cầu thiết yếu, cơ bản?

- Tôi cho rằng việc triển khai cơ chế giá điện theo giờ cần phải bảo đảm ba nguyên tắc. Trước hết, không nên áp dụng đại trà ngay. Chỉ nên triển khai đối với các hộ đã được lắp công tơ điện tử và có đủ điều kiện kỹ thuật đo đếm theo thời gian thực.

Thứ hai, TOU nên là một lựa chọn chứ chưa nên là bắt buộc trong giai đoạn đầu. Người dân có thể lựa chọn tiếp tục áp dụng biểu giá bậc thang hoặc chuyển sang TOU nếu thấy phù hợp với mô hình sử dụng điện của gia đình.

Thứ ba, cần thiết kế khoảng chênh lệch giá hợp lý. Giá giờ cao điểm cần đủ để phản ánh chi phí cung ứng điện, nhưng không nên quá cao gây sốc đối với người dân. Đồng thời, giá giờ thấp điểm cần đủ hấp dẫn để khuyến khích dịch chuyển phụ tải.

Đặc biệt, cần tiếp tục duy trì chính sách hỗ trợ đối với các hộ nghèo, hộ chính sách và những hộ chỉ sử dụng điện ở mức tối thiểu để bảo đảm mục tiêu an sinh xã hội. Nói cách khác, chính sách cần hướng tới thay đổi hành vi sử dụng điện chứ không phải làm tăng gánh nặng chi tiêu của người dân.

* Áp dụng giá TOU sẽ tác động đến chi phí tiền điện của hộ gia đình. Người dân nên điều chỉnh sử dụng điện như thế nào và cần khuyến khích hộ gia đình lắp đặt các nguồn năng lượng tái tạo ra sao?

- Điều quan trọng nhất là người dân nên phân bổ lại thời điểm sử dụng điện. Ví dụ, các thiết bị như máy giặt, máy sấy, bình nước nóng, sạc xe điện hoặc sạc các thiết bị điện tử có thể được chuyển sang khung giờ bình thường hoặc giờ thấp điểm nếu điều kiện cho phép. Đối với điều hòa, nên sử dụng hợp lý, kết hợp cách nhiệt và cài đặt nhiệt độ khoảng 26 - 27°C thay vì đặt quá thấp.

Về lâu dài, các hộ có điều kiện nên cân nhắc đầu tư điện mặt trời mái nhà. Nếu kết hợp với hệ thống pin lưu trữ (BESS), hộ gia đình có thể sử dụng điện mặt trời vào buổi tối, giảm phụ thuộc vào giờ cao điểm và chủ động hơn về nguồn điện. Hiện nay Bộ Công Thương đã và đang xây dựng một loạt cơ chế, chính sách để khuyến khích hộ gia đình lắp đặt như hỗ trợ ngân sách, mua tối đa trên 50% nguồn điện dư nếu hạ tầng đáp ứng.

Trong tương lai, khi thị trường điện phát triển hơn, các hộ gia đình không chỉ là người tiêu dùng điện mà còn có thể trở thành một phần của hệ thống điện thông minh thông qua các mô hình như điều chỉnh phụ tải hay nhà máy điện ảo.

Cần thúc đẩy thị trường cạnh tranh

* Ông có lo ngại việc bảo đảm cung ứng điện trong dài hạn sẽ là bài toán lớn và cần phải giải quyết cấp bách hơn khi sửa đổi và thực hiện Quy hoạch điện 8 điều chỉnh?

- Tôi cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu quy hoạch mà là năng lực thực hiện quy hoạch.

Quy hoạch điện 8 điều chỉnh đã xác định khá đầy đủ định hướng phát triển nguồn điện, lưới điện và các nguồn linh hoạt. Tuy nhiên, nếu các dự án tiếp tục chậm về thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, đấu nối hoặc huy động vốn thì nguy cơ thiếu dự phòng công suất vẫn có thể xảy ra.

Theo tôi, khi rà soát Quy hoạch điện 8, cần tập trung nhiều hơn vào tính khả thi của từng nhóm dự án, xác định rõ các dự án trọng điểm cần ưu tiên, đồng thời hoàn thiện cơ chế đầu tư để thu hút khu vực tư nhân (trong và ngoài nước) tham gia phát triển nguồn điện, lưới điện, lưu trữ năng lượng và dịch vụ phụ trợ.

Nói cách khác, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là năng lực thực thi chứ không phải thiếu định hướng phát triển.

* Vậy theo ông cần giải quyết vấn đề xóa bỏ mô hình một người mua duy nhất - độc quyền của EVN - như thế nào để thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh?

- Đây là xu hướng tất yếu. Trong giai đoạn đầu, mô hình một người mua duy nhất có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an ninh cung cấp điện và huy động đầu tư. Tuy nhiên, khi quy mô hệ thống ngày càng lớn và có nhiều thành phần kinh tế tham gia đầu tư nguồn điện, mô hình này cần từng bước được đổi mới.

Vì vậy, việc chuyển đổi cần thực hiện theo lộ trình. Trong đó, tôi lưu ý trước hết là cần tiếp tục hoàn thiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh và mở rộng các cơ chế như mua bán điện trực tiếp một cách thực chất. Việc này nhằm tạo điều kiện để khách hàng lớn có thể mua điện trực tiếp từ các nhà sản xuất.

Tiếp theo là phát triển đầy đủ các thị trường dịch vụ phụ trợ, thị trường công suất và từng bước hình thành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh khi điều kiện kỹ thuật và pháp lý đã sẵn sàng. Trong mô hình đó, EVN vẫn giữ vai trò rất quan trọng trong đầu tư, vận hành và bảo đảm an ninh hệ thống điện, nhưng không nhất thiết phải là đơn vị mua điện duy nhất.