Ngay trước khi rời Washington đến Thổ Nhĩ Kỳ dự hội nghị NATO, Tổng thống Trump nhận thông tin về Iran khiến ông phẫn nộ.
Ngoại trưởng Marco Rubio và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth tối 6/7 tới Phòng Bầu dục ở Nhà Trắng, báo cáo với Tổng thống Donald Trump rằng Iran đã tấn công các tàu thương mại di chuyển qua eo biển Hormuz theo tuyến đường phía nam sát bờ biển Oman. Ba tàu bị tấn công cách nhau chỉ vài giờ, trong đó có một tàu chở khí đốt của Qatar.
Ông Trump tức giận, hỏi lại các cố vấn rằng liệu họ có thực sự tin Iran vẫn nghiêm túc trong nỗ lực đàm phán nhằm đạt một thỏa thuận cuối cùng hay không, WSJ dẫn nguồn tin từ các quan chức Nhà Trắng giấu tên cho biết.
Sau khi trao đổi với các trợ lý, Tổng thống Mỹ đã đi đến kết luận rằng câu trả lời là "không". Cuộc tấn công trở thành "giọt nước tràn ly", giữa lúc Mỹ và Iran đã liên tục tích tụ bất đồng xoay quanh cách diễn giải điều khoản về eo biển Hormuz trong bản ghi nhớ mới ký tháng trước.
Ngay trước khi khởi hành tới Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ dự hội nghị thượng đỉnh NATO, ông Trump đã phê chuẩn loạt động thái cứng rắn, như nối lại các đòn không kích, thu hồi giấy phép miễn trừ tạm thời lệnh trừng phạt với dầu Iran. Tổng thống Trump cảnh báo có thể mở rộng mục tiêu sang cả hạ tầng dân sự, trong đó có các nhà máy khử mặn cung cấp nước sinh hoạt.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng, ngày 6/7. Ảnh: Reuters
Bất đồng dồn nén
Bản ghi nhớ mà Mỹ và Iran ký hồi giữa tháng 6 gồm 14 điểm, trong đó điều 5 nêu rằng Iran cam kết tạo điều kiện để các tàu thương mại đi lại an toàn và miễn phí qua tuyến vịnh Ba Tư - biển Oman trong vòng 60 ngày. Iran sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư để xây dựng cơ chế quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz trong tương lai, trên cơ sở luật pháp quốc tế.
Tuy nhiên, do văn bản không nêu cụ thể về phương thức triển khai, dẫn đến các bên liên quan có cách diễn giải riêng của mình về từng điều khoản. Iran cho rằng nước này giữ vai trò chủ đạo trong việc điều phối hoạt động của tàu bè qua Hormuz. Trong khi đó, Mỹ coi điều 5 là chìa khóa để khôi phục tự do đi lại ở eo biển.
Các nước vùng Vịnh phụ thuộc đáng kể vào eo biển Hormuz để xuất khẩu dầu. Do đó, với Iran, Hormuz còn là một công cụ chiến lược, gắn trực tiếp với an ninh quốc gia mà Tehran không được phép để mất, dù trên bàn đàm phán hay trong xung đột.
Do đó, Iran ngày càng phẫn nộ khi Mỹ phối hợp với Oman và Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) thiết lập lộ trình mới nằm hoàn toàn trong lãnh hải của Oman và khuyến khích các tàu thương mại chọn phương án này thay vì sử dụng tuyến phía bắc đi qua lãnh hải Iran.
Rạn nứt bắt đầu bộc lộ ngày 25/6, khi tàu hàng Ever Lovely bị tấn công khi di chuyển ven biển Oman. Mỹ cáo buộc Iran là thủ phạm, không kích nhiều mục tiêu ven biển Iran trong ngày 26/6 để trả đũa. Iran đáp trả bằng cách tập kích các vị trí quân đội Mỹ trong khu vực. Vòng lặp ăn miếng trả miếng này tiếp diễn trong hai ngày rồi tạm lắng.
Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Số liệu Kpler, công ty chuyên theo dõi hoạt động vận tải biển, cho biết lưu lượng tàu qua Hormuz trong tuần trước đạt khoảng 30% so với mức hơn 100 phương tiện mỗi ngày trước chiến sự. Con số này chia đều cho cả hai hải lộ sát Iran và Oman.
Mỹ còn thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình riêng giữa Lebanon và Israel, với một mục tiêu lâu nay chưa thực hiện được là giải giáp Hezbollah, nhóm vũ trang đồng minh của Iran. Trong khi đó, các cuộc thảo luận đàm phán về hỗ trợ tài chính dành cho Iran không có nhiều tiến triển.
Điều này khiến những người theo quan điểm cứng rắn ở Iran, đặc biệt là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), tin rằng bản ghi nhớ ký với Mỹ là một thất bại khiến họ đánh mất đòn bẩy lớn nhất.
"Mỹ đang lợi dụng các cuộc đàm phán để tranh thủ thời gian, từng bước tước bỏ quyền kiểm soát eo biển Hormuz của Iran", Ehsan Hosseini, tổng biên tập trang tin kinh tế bảo thủ Khat-e Energy của Iran, nói trên kênh YouTube cá nhân tuần trước. "Chúng ta có nguy cơ đánh mất công cụ gây sức ép quan trọng nhất".
'Giọt nước tràn ly'
Trong bối cảnh đó, ngay cả khi đang tổ chức lễ tang kéo dài một tuần cho cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, IRGC có thể đã hành động, thay vì ngồi nhìn đòn bẩy chiến lược của mình dần mất đi.
Bản ghi nhớ tiếp tục rạn nứt hôm 5/7, khi những tàu hàng di chuyển qua hải lộ phía nam nhận cảnh báo từ Iran qua vô tuyến.
"Tuyến đường này không an toàn, các bạn đang gặp nguy hiểm", Wall Street Journal dẫn lại nội dung thông điệp. "Tên lửa và máy bay không người lái của chúng tôi sẵn sàng nhắm bắn vào các bạn". Không lâu sau, ba tàu thương mại bị tấn công, trong đó tàu chở khí đốt của Qatar bị cháy khoang máy, buộc thủy thủ đoàn phải sơ tán.
"Các cuộc tấn công diễn ra đúng vào thời điểm tổ chức lễ tang ông Ali Khamenei, cho thấy Iran muốn thể hiện tâm thế chiến thắng", Suzanne Maloney, chuyên gia tại Viện Brookings, nhận định, thêm rằng Iran muốn phát đi thông điệp họ quyết tâm thiết lập quyền kiểm soát mới đối với Hormuz.
Iran cũng không quá bận tâm nếu Mỹ tái áp đặt các lệnh trừng phạt dầu mỏ vừa được dỡ bỏ sau nhiều thập kỷ.
"Nguồn thu không quan trọng bằng quyền kiểm soát", Majid Shakeri, nhà kinh tế đồng thời là cố vấn của Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, phát biểu trên truyền hình nhà nước. "Hoặc chúng tôi giữ được eo biển, hoặc tất cả sẽ sẵn sàng hy sinh vì nó".
Một nhà ngoại giao Iran ngày 8/7 cáo buộc Mỹ đã vi phạm thỏa thuận hòa bình khi thiết lập một lộ trình mới qua Hormuz mà không trao đổi với nước này. Do đó, Tehran có lý do để nhắm mục tiêu vào tuyến đường này.
Các diễn biến khiến Tổng thống Trump phẫn nộ. Lãnh đạo Mỹ trước đó nhiều lần tuyên bố bản ghi nhớ hòa bình ký với Iran vào giữa tháng 6 là minh chứng cho thấy chiến lược gây sức ép tối đa của ông đã mang lại kết quả.
Một lý do nữa dường như là yếu tố thời điểm. Tổng thống Trump ngày 8/7 nói ông đã cho Iran "nghỉ một tuần" trong tiến trình đàm phán để tổ chức tang lễ cho cố lãnh tụ tối cao, nhưng Tehran lại "chơi không đẹp, khi bắt đầu phóng tên lửa vào các tàu thuyền".
Phó tổng thống JD Vance cũng phát đi thông điệp cứng rắn trong bài phát biểu tại Milwaukee ngày 9/7.
"Vấn đề rất đơn giản. Nếu họ bắn vào tàu thuyền, chúng tôi sẽ giáng cho họ một đòn thích đáng", ông Vance nói.
Tàu thuyền đang neo đậu trên eo biển Hormuz ngoài khơi thành phố Bandar Abbas, Iran, ngày 17/6. Ảnh: AP
Joel Rayburn, chuyên gia của Viện Hudson, cho rằng Iran dường như đánh cược rằng Tổng thống Trump, đã mệt mỏi với xung đột và chỉ cách cuộc bầu cử giữa kỳ 4 tháng, sẽ không muốn mạo hiểm khởi động lại một cuộc chiến vốn không được lòng cử tri.
"Họ đang có nguy cơ đánh giá sai Tổng thống Trump, điều mà họ đã nhiều lần mắc phải", ông Hudson nói. "Lần này họ đã đi quá xa".
Tương lai xung đột
Ben Soodavar, chuyên gia nghiên cứu về chiến sự tại Đại học King's College London, Anh, cho rằng hai kịch bản có thể xảy ra trong tương lai.
Thứ nhất, Mỹ có thể tiếp tục mở rộng không kích nhằm vào các mục tiêu ở Iran, đồng thời dùng sức mạnh quân sự để duy trì tự do hàng hải qua eo biển Hormuz.
"Đây là nhiệm vụ vô cùng khó khăn, bởi Iran không cần đánh bại hải quân Mỹ để khiến eo biển Hormuz tê liệt. Nước này chỉ cần khiến tuyến hàng hải trở nên đủ nguy hiểm để tàu thuyền không dám đi qua. Mỹ không kích kéo dài có thể làm suy giảm nhưng khó có thể xóa bỏ hoàn toàn năng lực đó của Iran", ông Soodavar nói với The Conversation.
Kịch bản thứ hai là ông Trump giới hạn quy mô không kích và sử dụng biện pháp quân sự làm đòn bẩy để đưa Iran trở lại bàn đàm phán, hướng tới một thỏa thuận ngừng bắn mới.
"Lựa chọn này cũng đối mặt trở ngại. Nếu không thể bảo đảm tự do hàng hải qua Hormuz, Tổng thống Trump rất khó đạt một thỏa thuận tốt hơn thỏa thuận mà ông vừa từ bỏ, nhất là khi phải đối mặt với một Iran vẫn giữ lập trường cứng rắn, tự tin hơn vì vẫn đứng vững sau khi hứng chịu những đòn tấn công nặng nề", theo ông Soodavar.
Như Tâm (Theo WSJ, AFP, The Conversation)
