GS.TS Thái Kim Lan nói về bộ ảnh thời trang gây sốc: 'Chúng ta là những kẻ đi suốt địa cầu'

Đó là tham gia làm mẫu ảnh thời trang cho show diễn Mùa hè đẹp nhất của hai nhà thiết kế Vũ Ngọc Tú và Đinh Trường Tùng. Trong bộ ảnh này, GS.TS Thái Kim Lan diện chiếc đầm xanh và đội bộ tóc giả khác màu - điều mà bà chưa từng làm trước đây.

Trong cuộc chuyện trò với Tuổi Trẻ ở TP Huế, bà nói về lần "tạm coi là nổi loạn" này.

"Nhiều người la Thái Kim Lan lắm!"

Thái Kim Lan kể nhiều người la lắm, thậm chí có người "giận" vì bà bỏ đi hình ảnh rất tiêu biểu của mình để khoác lên một diện mạo hoàn toàn khác.

Bản thân bà cũng đấu tranh tư tưởng dễ sợ. Những năm ở Âu châu, Thái Kim Lan với mái tóc đen, óng ả là một điều gì đó "biểu hiệu" cho chính mình và cho Việt Nam, châu Á. Lâu dần, thành một định đề, thậm chí định kiến, đến nỗi bà có cảm giác mình cũng "đồng hóa" với điều đó.

Việc đụng chạm vào "chân tóc" (nguyên thể) được xem phần cốt lõi và nhạy cảm nhất của bản sắc cá nhân.

Vì thế ban đầu ê kíp đặt vấn đề hợp tác, bà từ chối vì cảm thấy "không phải là mình". Nhưng sau đó chính sự nồng ấm nhiệt tình, đầy sáng tạo của những người trẻ đã "xô đảo" và thuyết phục bà.

Dù vậy kể cả khi nhận lời, khoác vào chiếc đầm xanh rực rỡ và đội lên đầu bộ tóc giả rồi chụp hình, bà vẫn tiếp tục đấu tranh, kháng cự và không hề dễ chịu trong lòng, bởi không biết mình có đang tự phá hủy hình ảnh mình đã dày công bảo vệ suốt mấy chục năm qua hay không?

Song ở mặt khác, Thái Kim Lan cũng xem đây là cơ hội để thoát khỏi định kiến. Bà tự hỏi liệu mình có đứng vững trong hình ảnh khác hay không?

Giờ nhớ lại những cảm xúc đó, bà thấy buồn cười: Tại sao mình cứ băn khoăn mãi về chuyện đó? Quả nhiên, cái tôi cố định đã được định hình đó trỗi dậy từng giây từng phút. Đó là một hành trình đầy tính "chịu đựng" vì luôn thấy nhiều ánh mắt đang nhìn mình và không đồng ý. Tuy nhiên, Thái Kim Lan lại rất hiểu bởi thực ra họ cũng đang nói tiếng nói "đang thầm thì" trong chính bà.

Thời trang là "chớp bóng"

Giới triết học có xu hướng chống đối "mốt" - một chữ rất phôi pha, xem thời trang là một cái gì đó bề ngoài, không phải bản chất, thậm chí chế giễu thời trang.

Năm 1965, vừa bước qua tuổi đôi mươi, Thái Kim Lan sang Đức du học rồi sinh sống và làm việc ở đó hơn nửa thế kỷ. Thế nhưng cái phần Âu châu đó lâu nay vẫn bị vóc dáng Á Đông lấn át, khiến bà quên mất.

Nhưng concept này giúp bà nhớ lại một phần con người mà bà phớt lờ đó, thể hiện sự gặp gỡ giữa Đông phương và Tây phương thông qua một dáng vóc hiện hữu, với hình ảnh mới (như mái tóc vàng kiểu Marilyn Monroe hay Catherine Deneuve) - biểu hiệu cho sự hoài niệm về Tây phương nằm ngay trong một bản thể Á Đông.

Đó là lý do Thái Kim Lan coi việc dám "đụng vào chân tóc" là một phép thử hiện sinh để xem mình có dám bước qua ranh giới, thoát khỏi "cái tôi cố định" (stabilized self) - đã được định hình, có "hình khối" và "cốt" suốt nhiều năm, để tiếp nhận một "cái tôi khả thể" hay không. Đi cùng đó là câu hỏi về căn tính: Mình là ai, từ đâu đến?

Ở phương diện triết học, bà xem thời trang là thứ vô thường nhất trong những thứ vô thường. Nói theo đạo Phật là như một điện chớp, một ảo ảnh, một bọt biển. Thế nhưng chính điều đó lại là nguồn gốc của sự sáng tạo.

Bởi lẽ thời trang chỉ là một hình ảnh, một cái "chớp bóng" thoáng qua chứ không phải là bản thể hay bản chất thực sự của con người. "Việc hiểu thời trang như một "bóng hình" giúp con người có thể tự do trải nghiệm nghệ thuật mà không bị đóng khung hay lệ thuộc vào nó, thậm chí khám phá những giới hạn của bản thân", bà nói.

"Chúng ta là những kẻ đi suốt địa cầu"

Thái Kim Lan nói bộ ảnh là một "biểu hiệu" cho một "khả thể Thái Kim Lan". Đó là một cái có thể, từ có thể này có thể mở ra một cái có thể khác. Và biết đâu được, có thể trở lại với cái tôi được định hình/cố định trước đó, bởi trong dòng chảy vô thường này tất cả đều có thể xảy ra và mọi thứ đều có thể sáng tạo.

"Và con người là một hành nhân. Chúng ta là những kẻ đi suốt địa cầu. Mục đích của hành trình này là tìm mình và tạo ra mình. Nếu không mở rộng và sáng tạo ra những khía cạnh mới của bản thân, con người sẽ rơi vào trạng thái lặp lại và đóng kín", bà bày tỏ.

Cũng theo vị giáo sư này, "mình và kẻ khác luôn xung đột". Chữ "kẻ khác", bao gồm cả chính mình nhìn mình. Song thế giới này là chung cùng, có người khen thì cũng có người chê, đó là chuyện bình thường.

Con người thực chất là một thực thể đa diện, luôn tồn tại sự giằng co giữa các lớp bản ngã. Trong câu chuyện này diện mạo hay hình ảnh bên ngoài (thời trang) chỉ là một "chớp bóng" hay "bóng hình". Con người thực chất không nên bị đồng nhất với cái bóng hình đó, mà phải nhìn thấy mình như một hệ thống biểu tượng để thấy rằng bản thân luôn có thể thay đổi và chuyển hóa.