TP HCMẢnh tư liệu, nhân chứng và khảo sát địa vật lý đã giúp lực lượng chức năng sau một tháng tìm ra rãnh chôn tập thể liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng.
Manh mối đầu tiên đến từ bức ảnh đen trắng do KTS Nguyễn Xuân Thắng tìm thấy năm 2017, ghi lại cảnh những đứa trẻ đứng cạnh hố có thi thể nghi là các chiến sĩ hy sinh trong Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Đến nay, lực lượng chức năng đã quy tập 11 hài cốt liệt sĩ tại khu vực này và dự kiến con số còn tăng.
Khi đào đến độ sâu khoảng 3 m, dài hơn 10 m, lực lượng chuyên môn phát hiện lớp đất có màu đen khác thường so với tầng đất nâu nên chuyển qua đào thủ công và thu thập được 11 hài cốt liệt sĩ, di vật. Ảnh: Thanh Tùng
Để xác định vị trí rãnh chôn tập thể, nhóm nghiên cứu của KTS Nguyễn Xuân Thắng cùng cơ quan chức năng trải qua hai giai đoạn.
Trong giai đoạn đầu kéo dài 8 năm, nhóm thu thập, đối chiếu tư liệu, không ảnh và tọa độ, xác định khả năng tồn tại hố chôn tại nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán (Đô Thành), nay là công viên Lê Thị Riêng.
Tuy nhiên, sau gần 60 năm, khu vực này đã thay đổi hoàn toàn. Công viên chỉ còn khoảng một phần ba diện tích nghĩa trang cũ; nhiều công trình, đường nội bộ, mảng xanh và ao cá đã phủ kín. Không ảnh lịch sử khi đối chiếu với ảnh vệ tinh chỉ cho thấy các vùng đất xáo trộn nghi có rãnh mộ, trong khi việc khai quật toàn bộ khu vực rộng 8 ha là không khả thi.
Nhóm nghiên cứu sau đó chuyển toàn bộ hồ sơ cho Bộ Tư lệnh TP HCM để triển khai giai đoạn hai - xác định chính xác vị trí hố chôn.
Ngày 29/5, Bộ Tư lệnh TP HCM phát thông báo tìm nhân chứng từng chứng kiến việc chôn cất vào tháng 2/1968. Hai ngày sau, bốn nhân chứng được mời đến công viên khảo sát độc lập. Khi đối chiếu bản đồ nghĩa trang cũ với hiện trạng, họ đều xác định khu vực gần nhà truyền thống là nơi có khả năng cao, dù không thống nhất hoàn toàn về hướng và kích thước.
Trước đó, nhóm của KTS Nguyễn Xuân Thắng nhận định công viên có ít nhất 5 rãnh mộ. Tuy nhiên, sau khi đánh giá hồ sơ, đại tá Bùi Yên Tĩnh, Cục phó Tác chiến, Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam, cho rằng có cơ sở tập trung tìm kiếm tại ba vị trí.
Trong đó, khu vực cạnh nhà truyền thống được đánh giá có độ tin cậy cao nhất; hai vị trí còn lại nằm gần quán cà phê chim kiểng và sân bi sắt. Ba khu vực, rộng lần lượt khoảng 500 m2, 800 m2 và 1.200 m2, được khảo sát bằng radar xuyên đất và các phương pháp địa vật lý.
Vị trí ba rãnh trong công viên Lê Thị Riêng nghi là nơi chôn tập thể các chiến sĩ. Rãnh chôn 1 là nơi đã tìm thấy hài cốt liệt sĩ. Đồ họa: Khánh Hoàng
Ba đơn vị chuyên môn gồm Viện Thiết kế (Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng), Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP HCM) đều xác định khu vực cạnh nhà truyền thống có nhiều tín hiệu dị thường nhất.
PGS.TS Lê Văn Anh Cường, Trưởng bộ môn Vật lý địa cầu, cho biết khi một hố chôn được đào rồi lấp lại, các đặc tính vật lý của đất như độ chặt, độ ẩm, điện trở suất và cấu trúc địa tầng sẽ thay đổi rõ rệt. Từ kết quả phân tích, các đơn vị đã xác định được vị trí và kích thước hố cần khai quật.
Ngày 3/7, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cùng Quân khu 7 bắt đầu khai quật khu vực cạnh nhà truyền thống.
Theo thiếu tướng Trần Chí Tâm, Phó chính ủy Quân khu 7, đến ngày 4/7, khi đào hố rộng 3 m, sâu 3 m, dài 10 m, lực lượng phát hiện lớp đất đen khác màu đất tự nhiên - dấu hiệu thường gặp tại các khu chôn cất. Chuyển sang đào thủ công, họ lần lượt phát hiện nhiều bộ hài cốt nằm xếp lớp.
"Nhiều hài cốt được quấn trong tăng võng, bên cạnh có băng đạn AK, túi vải, ví và giấy tờ tùy thân, đủ cơ sở nhận định đây là các chiến sĩ quân giải phóng", thiếu tướng Tâm nói.
Trong số di vật có một giấy điều động đã phai màu nhưng dấu mực còn hằn trên lớp nhựa bọc ngoài. Từ đó, cơ quan chức năng xác định tên Trung đội phó Huỳnh Văn Quên, thuộc Tiểu đoàn 1 Long An (mật danh 962).
Quân khu 7 đối chiếu tài liệu lịch sử và nhận định chiến sĩ Quên có thể hy sinh trong trận đánh cầu Chữ Y, thuộc đợt Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Khu vực cầu nằm cách nghĩa trang Chí Hoà - Chợ Quán, nay là công viên Lê Thị Riêng, khoảng 6 km
Khung cảnh cầu Chữ Y trong chiến dịch Tổng tiến công Mậu Thân 1968. Ảnh: Tư liệu
Theo Lịch sử Nam Bộ kháng chiến 1954-1975, Tiểu đoàn 1 Long An thuộc Phân khu 3, cùng Tiểu đoàn 2 Long An, Tiểu đoàn 5 Nhà Bè và Tiểu đoàn 2 Phú Lợi chiến đấu tại khu Nam Sài Gòn.
Trong ngày 1 và 2/2/1968 (mùng 2 và 3 Tết), Tiểu đoàn 1 Long An cùng Tiểu đoàn 2 Phú Lợi tiến công quận 8, đánh vào Tổng nha Cảnh sát nhưng bị chặn tại khu vực Nhị Thiên Đường. Sau đó đơn vị phản kích ở khu Bến Đá, Hàng Thái (gần cầu Chữ Y), nơi nhiều chiến sĩ đã hy sinh.
Đình Văn
