Tổng thống Nga Vladimir Putin kiểm tra một viên kim cương thô, chưa được đánh bóng khi thị sát một mỏ kim cương ở vùng Siberia hồi năm 2009 - Ảnh: AFP
Sau khi ông Đặng Ngọc Thảo - nguyên Giám đốc Công ty giám định P-Lab - bị bắt trong vụ buôn lậu kim cương xuyên quốc gia và Chủ tịch PNJ xin lỗi cổ đông về những tác động phát sinh, nhiều người quan tâm đường đi của các viên kim cương thế nào, những rủi ro đi kèm ra sao...
Một chuỗi cung ứng, hai lộ trình
Nhìn tổng thể, chuỗi cung ứng kim cương thế giới được chia làm hai nhánh, hai lộ trình riêng: đá thô khai thác từ lòng đất đến thị trường đích và đá đã qua chế tác đến thị trường đích.
Theo dữ liệu của cơ chế chứng nhận quốc tế Tiến trình Kimberley, trên thế giới, Nga là nước khai thác đá thô từ mỏ nhiều nhất, chiếm 32% sản lượng theo carat, tương đương 37,3 triệu carat trong năm 2024.
Quốc gia châu Phi Botswana theo sát ở vị trí thứ hai với 28,2 triệu carat. Chỉ riêng hai nước này đã chiếm quá nửa sản lượng toàn cầu. Kế đến là Angola, Canada và Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC).
Số đá thô này sau đó được mua bán qua các trung tâm giao dịch ở Dubai (Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất - UAE), Antwerp (Bỉ) và Hong Kong (Trung Quốc) trước khi đến thị trường đích.
Đáng chú ý, UAE với đầu tàu là Dubai đang vươn lên thành điểm trung chuyển xuất khẩu đá thô lớn nhất thế giới vào năm 2024, với 85,7 triệu carat được tái xuất. Trị giá hàng hóa lên đến 9,83 tỉ USD.
Sang nhánh đá chế tác, tuyệt đại đa số đá thô được đổ dồn về Ấn Độ để gia công. Có đến 90% hoạt động cắt và đánh bóng kim cương của thế giới diễn ra ở thành phố Surat, bang Gujarat.
Thành phẩm sau đó được xuất tiếp sang Antwerp, Hong Kong và chợ Thủy Bối (Thâm Quyến, Trung Quốc) để phân phối tới thị trường đích.
Bản thân nhánh gia công này rất nhạy cảm với địa chính trị. Ngành đánh bóng kim cương của Surat phụ thuộc lớn vào kim cương thô Nga. Do đó, khi Mỹ và nhóm G7 áp trừng phạt lên kim cương Nga, thành phố này lập tức lao đao.
Theo ghi nhận của Rapaport Magazine, số đơn hàng đổ vào đây sụt giảm và nhiều nhà xưởng đã phải đóng cửa, thợ gia công mất việc.
Bảng giá Rapaport và kẽ hở "mua lô"
Bảng giá kim cương Rapaport phát hành ngày 13-2-2026
Dù là thị trường có độ phân hóa cao và mang nặng cảm tính, phần lớn thị trường kim cương đều ít nhiều tham khảo bảng giá tham chiếu do Tập đoàn Rapaport (Mỹ) niêm yết.
Bảng giá này được gọi là Bảng Rapaport (Rapaport Price List), được phát hành từ năm 1978. Nó bao gồm mức giá chuẩn của ngành cho kim cương đánh bóng theo trọng lượng, màu sắc và độ tinh khiết của từng viên.
Bảng này được cập nhật vào tối thứ Năm hằng tuần (giờ New York) và phân phối cho giới trong ngành qua sàn giao dịch RapNet của tập đoàn.
Tuy nhiên, ở hầu hết trường hợp thì đây chưa phải là giá giao dịch thật. Theo chính Rapaport, bảng giá chỉ phản ánh mức giá chào hàng ở mức cao và có thể cao hơn đáng kể so với giá mua bán thực tế.
Do đó nó thường chỉ được dùng làm điểm khởi đầu để thương lượng. Trên thị trường, dân buôn thường mua với chiết khấu sâu, lên đến 20 - 40% thấp hơn giá Rapaport.
Các tay buôn kim cương lớn cũng thường không mua từng viên mà mua theo lô. Chính lối bán theo "lô" này đã mở đường cho nhiều mánh khóe gian lận.
Khi trộn nhiều viên, giá bình quân từng viên bị kéo xuống và các bên cũng khó soi từng viên. Do đó, lô hàng trở thành nơi lý tưởng để giấu kim cương nhân tạo, đá đã xử lý hay đá "sai giấy" (đá đi kèm với giấy chứng nhận giả mạo hoặc của một viên khác) lẫn vào đá "sạch". Đá càng li ti càng khó kiểm và đó cũng là kênh đá nhân tạo dễ trà trộn nhất.
Lỗ hổng này từng bị khai thác nhiều lần. Viện Ngọc học Hoa Kỳ (GIA) đã ghi nhận trường hợp đá bị mài lại để xóa mã khắc laser cũ nhằm che nguồn gốc thật, hoặc đá nhân tạo bị khắc trộm số báo cáo của một viên kim cương tự nhiên rồi mang đi cấp giấy mới để bán như đá thật.
