Hệ lụy khi Mỹ - Iran tái chiến

Chiến sự Mỹ - Iran bùng phát trở lại không chỉ đẩy Trung Đông đến bờ vực hỗn loạn mà còn có nguy cơ làm gián đoạn nguồn cung dầu và gia tăng lạm phát trên thế giới.

Rạng sáng 9/7, Mỹ phát động các cuộc không kích mới vào Iran. Tehran cũng đáp trả bằng cách nhắm mục tiêu vào các quốc gia đồng minh của Washington tại Trung Đông.

Dù hai bên từng xảy ra đụng độ trước đó, quy mô các cuộc giao tranh hôm 9/7 dường như lớn hơn về mọi mặt, khi còi báo động vang lên ít nhất ba lần tại Bahrain, nơi đặt trụ sở Bộ tư lệnh Hạm đội 5 của Hải quân Mỹ, cùng với các đợt tên lửa nhắm vào Kuwait và Qatar.

Chiều cùng ngày, còi báo động không kích cũng đã vang lên tại Jordan, nơi có binh sĩ và máy bay chiến đấu Mỹ đồn trú. Mỹ và các đồng minh không nêu thiệt hại trong các cuộc tấn công này.

Một quan chức Iran cáo buộc Mỹ tiếp tục không kích nhằm vào khu vực xung quanh nhà máy điện hạt nhân duy nhất của nước này. Nhiều vụ nổ khác cũng được ghi nhận tại nhiều nơi trên lãnh thổ Iran trong cùng ngày.

Bộ Y tế Iran ngày 9/7 cho biết các cuộc không kích của Mỹ trong hai ngày qua đã khiến ít nhất 14 người thiệt mạng và 78 người khác bị thương. Phần lớn thương vong được cho là thành viên lực lượng vũ trang Iran.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tuyên bố đã tấn công 90 mục tiêu trên khắp Iran. Các cuộc không kích diễn ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn với Iran đã chấm dứt, đồng thời đe dọa sẽ leo thang xung đột nếu các hành vi của Tehran không dừng lại.

Mỹ khẳng định các cuộc không kích nhằm mục đích "làm suy giảm thêm" khả năng của Iran trong việc "đe dọa quyền tự do hàng hải" tại eo biển Hormuz, tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.

Chủ tịch quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, nhà đàm phán chủ chốt của Tehran, đã tỏ rõ thái độ cứng rắn trước những động thái của Mỹ.

"Nước Mỹ vẫn chưa học được bài học rằng hành vi bắt nạt và bội ước sẽ phải trả giá. Hãy để tôi nói rõ ràng nếu tấn công, các vị sẽ bị đáp trả", ông viết trong bài đăng trên mạng xã hội X sáng 9/7.

Trong vài tháng qua, ông Trump nhiều lần đe dọa Tehran, kể cả khả năng nối lại chiến tranh toàn diện, rồi sau đó lại xuống thang. Tuy nhiên, ông dường như đang mất kiên nhẫn. Lãnh đạo Mỹ đang chịu sức ép rất lớn phải chấm dứt cuộc chiến, vốn đã gây tổn thất nghiêm trọng cho kinh tế toàn cầu và tạo ra cú sốc nguồn cung dầu lớn nhất từ trước tới nay.

Những hệ lụy chính trị mà cuộc chiến gây ra bên trong nước Mỹ đã làm suy giảm sự ủng hộ ngay cả trong nội bộ đảng Cộng hòa cũng như những người trung thành với phong trào Làm nước Mỹ vĩ đại trở lại (MAGA). Xung đột có nguy cơ phủ bóng lên cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11, điều mà nhiều thành viên đảng Cộng hòa lo ngại.

Iran cũng đang rơi vào thế khó, theo Brad Lendon, nhà bình luận của CNN. Ngay từ đầu, nhiều thành viên cứng rắn ở Iran đã phản đối thỏa thuận tạm thời với Mỹ. Tuy nhiên, giới lãnh đạo Iran cũng hiểu nền kinh tế nước này đang lao đao và họ không thể đối đầu trực diện với sức mạnh quân sự của Mỹ.

"Điều họ có thể làm là sử dụng con bài chiến lược quan trọng nhất, eo biển Hormuz, để gia tăng sức ép", Lendon nhận xét.

Jessie Yeung, nhà phân tích cấp cao của CNN, dẫn lời chuyên gia cho hay những đợt tấn công mới của Mỹ khó có thể vô hiệu hóa năng lực của Iran trong việc khống chế hoạt động hàng hải tại Hormuz.

Hoạt động giao thương đã có phần khởi sắc kể từ khi Mỹ và Iran đạt thỏa thuận tạm thời vào tháng trước, trong đó có điều khoản mở lại eo biển Hormuz. Công ty dữ liệu hàng hải Lloyd's List Intelligence ngày 9/7 cho biết số liệu sơ bộ cho thấy ít nhất 576 tàu thuyền đã đi qua eo biển này trong tháng 6, so với con số 233 tàu trong tháng 5.

Trước khi xung đột bùng phát, hơn 3.100 lượt tàu qua lại eo biển Hormuz trong tháng 6/2025, theo Lloyd's List Intelligence.

Các vụ tấn công vào tàu thuyền, cùng mối đe dọa thường trực từ giao tranh, gần như đã làm tê liệt giao thông qua tuyến hàng hải trong suốt thời gian xung đột, khiến giá dầu tăng phi mã, kéo theo chi phí lương thực và các nhu yếu phẩm khác tăng vọt.

"Tình hình hiện tại làm dấy lên lo ngại rằng khu vực có thể một lần nữa rơi vào cuộc chiến tranh tổng lực kéo theo nhiều quốc gia, đồng thời làm tê liệt hoạt động vận chuyển năng lượng qua eo biển Hormuz, vốn được xem là huyết mạch của nền kinh tế toàn cầu", Jon Gambrell, nhà bình luận của AP, cho hay.

Idrees Kahloon, nhà phân tích của The Atlantic, cho hay trong những tháng qua, các nền kinh tế trên toàn cầu đã tìm cách xoay xở để thích nghi với những biến động từ xung đột. Khác với báo cáo đầy bi quan hồi tháng 4 về nguy cơ suy thoái toàn cầu, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ngày 8/7 nhận định "nền kinh tế thế giới nhìn chung cho đến nay đã chống chịu cú sốc từ cuộc chiến tốt hơn dự báo".

IMF hiện dự báo tăng trưởng GDP toàn cầu đạt 3% trong năm nay, thấp hơn so với mức ước tính 3,3% trước khi chiến sự bùng phát. Lạm phát toàn cầu được dự báo ở mức 4,7%, chủ yếu do giá dầu và khí đốt tăng vì chiến tranh.

Tuy nhiên, Kahloon cho rằng trạng thái xung đột "lúc dừng lúc tái diễn" hiện tại có thể kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Không chỉ tác động tới nguồn cung năng lượng, eo biển Hormuz còn là tuyến vận chuyển quan trọng đối với nhiều nguyên liệu phục vụ sản xuất phân bón nông nghiệp.

Giá phân bón đã tăng mạnh trong thời gian diễn ra xung đột Iran. Nếu giá tiếp tục leo thang, IMF cảnh báo Nam Á và khu vực châu Phi cận Sahara có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng.

Idrees Kahloon cho hay điều đáng lo hơn là chiến tranh thường thúc đẩy lạm phát và nợ công tăng cao, buộc các ngân hàng trung ương của các nền kinh tế lớn phải tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát, qua đó làm chậm tăng trưởng.

Khói lửa tại cảng gần eo biển Hormuz sau đòn tập kích của Mỹ vào Kuhestak, tỉnh Hormozgan, Iran, ngày 8/7. Ảnh: Reuters

Câu hỏi đặt ra lúc này là liệu căng thẳng có thể được hạ nhiệt hay sẽ bùng phát thành cuộc chiến toàn diện.

AP dẫn lời một quan chức tình báo khu vực tham gia tiến trình hòa giải cho biết xung đột đã bước vào giai đoạn đặc biệt nhạy cảm khi tình trạng mất lòng tin giữa hai bên ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, các cuộc trao đổi cấp cao vẫn diễn ra liên tục nhằm cứu vãn lệnh ngừng bắn.

Michael Eisenstadt, cựu chuyên gia phân tích quân sự Mỹ, hiện là giám đốc Chương trình Nghiên cứu Quân sự và An ninh thuộc Viện Washington về Chính sách Cận Đông, cũng nhận định cánh cửa đối thoại vẫn mở.

"Việc tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn hết hiệu lực chỉ là một phần của chiến thuật đàm phán", Eisenstadt nói.

Ông Trump từ lâu ưa thích đàm phán từ vị thế áp đảo và có thể đang tìm cách tạo thêm lợi thế bằng các đợt không kích mới.

"Điều này rõ ràng giống như nỗ lực nhằm gia tăng sức ép quân sự nhưng vẫn chưa khép cánh cửa ngoại giao", Ali Vaez, giám đốc phụ trách Iran tại tổ chức International Crisis Group, nhận xét.

Ông cũng cho rằng Iran vẫn có đủ lý do để quay lại bàn đàm phán, bởi nước này rất cần nguồn hỗ trợ kinh tế đã được hứa hẹn trong thỏa thuận tạm thời.

Tuy nhiên, ông cảnh báo chiến thuật đàm phán bằng sức ép là trò chơi nguy hiểm. "Đến một lúc nào đó, chiến dịch gây sức ép có thể tự vượt khỏi tầm kiểm soát và biến thành chính cuộc chiến mà ban đầu nó được triển khai để ngăn chặn", ông nói.

Thanh Tâm (Theo AP, CNN, CBC, The Atlantic)