Hệ thống chính trị thay đổi thế nào sau một năm tinh gọn?

Hệ thống chính trị thay đổi thế nào sau một năm tinh gọn?

Một năm sau cuộc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy trên toàn quốc, cơ cấu hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương có những thay đổi lớn nhất trong nhiều thập niên.

Cuộc cách mạng tinh gọn, tổ chức bộ máy bắt đầu từ cuối năm 2024, sau khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra chủ trương "Tinh - Gọn - Mạnh - Hiệu năng - Hiệu lực - Hiệu quả", coi đây là điều kiện thiết yếu để hệ thống chính trị thực hiện các mục tiêu trong giai đoạn mới. Sau một năm, số đầu mối trực thuộc Trung ương giảm gần 35% trên cả ba khối Đảng, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc, theo số liệu từ Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Khối các cơ quan Đảng Trung ương - "bộ não chiến lược" của hệ thống, tiên phong giảm 25% đơn vị cấp vụ, hơn 35% cấp phòng, cùng gần 39% đơn vị sự nghiệp công lập. Ở khối Nhà nước, cơ cấu Chính phủ cũng giảm 23%, trong khi Văn phòng Quốc hội giảm từ 35 xuống 17 đơn vị. Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cũng hợp nhất 6 cơ quan tham mưu, giúp việc thành một đầu mối duy nhất là Cơ quan Ủy ban MTTQ Việt Nam.

Dựa trên dữ liệu của các cơ quan Trung ương và địa phương, VnExpress thống kê sự thay đổi cơ cấu tổ chức đến cấp cục, vụ tại các cơ quan thuộc ba khối: Đảng, Nhà nước - Chủ tịch nước, Quốc hội, Chính phủ (trừ Bộ Công an và Bộ Quốc phòng do tính đặc thù), TAND, VKSND, và MTTQVN. Trong đó, Chính phủ là cơ quan tái cơ cấu mạnh mẽ nhất; Chủ tịch nước và Mặt trận Tổ quốc ít biến động hơn về quy mô.

Việc sắp xếp, tổ chức lại hệ thống chính trị ở cấp Trung ương diễn ra toàn diện, từ phân cấp cao nhất xuống thấp nhất - cấp cục vụ và phòng ban, những đầu mối trực tiếp tiếp nhận nhiệm vụ, tham mưu, giúp việc cho các cấp.

Trước tinh gọn, mô hình cấp tổng cục, cục, vụ khiến toàn bộ máy chính trị Trung ương duy trì số lượng đầu mối lớn, đặc biệt ở các cơ quan thuộc Chính phủ. Từ năm 2021, Bộ Nội vụ đã nhận định mô hình tổ chức tổng cục, cục, vụ không thống nhất. Năm 2025, tiến trình tinh gọn bộ máy cấp cục, vụ được sắp xếp theo nguyên tắc không duy trì mô hình tổng cục thuộc bộ.

Với cấp cục, vụ, đơn vị sự nghiệp công lập, mỗi Bộ chỉ duy trì một đầu mối tổ chức tương ứng với các lĩnh vực: Tổ chức cán bộ, Pháp chế, Hợp tác quốc tế, Văn phòng, Kế hoạch Tài chính. Các cục vụ thực hiện chức năng tham mưu hoặc chuyên ngành có nhiệm vụ liên thông, gắn kết thì sắp xếp thành một đầu mối. Mỗi bộ ngành cũng chỉ có tối đa 5 đơn vị sự nghiệp công lập.

Sau cấp Trung ương, tiến trình tinh gọn ở địa phương được tiến hành với chủ trương sáp nhập tỉnh thành và bỏ chính quyền cấp huyện.

Trước tháng 7/2025, hệ thống chính trị địa phương có mô hình tổ chức tương tự Trung ương, với các cấp ủy, HĐND, UBND, Tòa án Nhân dân, Viện Kiểm sát Nhân dân, và cơ quan MTTQ Việt Nam. Bộ máy này được tổ chức tương tự theo 3 cấp tỉnh, huyện, và xã (riêng cấp xã không có Tòa án và Viện kiểm sát), với các phòng ban chuyên môn, chi cục, đơn vị sự nghiệp công lập.

Hệ thống chính quyền địa phương 3 cấp hoạt động ổn định liên tục trong 80 năm. Trải qua nhiều lần tách - nhập tỉnh thành, Việt Nam duy trì mô hình 63 đơn vị hành chính cấp tỉnh từ năm 2008 cho đến năm 2025.

Theo Tổng Bí thư Tô Lâm, trước tinh gọn, khoảng 70% ngân sách dùng để trả lương, chi thường xuyên và phục vụ hoạt động của bộ máy, chỉ còn 30% dành cho đầu tư phát triển, quốc phòng - an ninh và an sinh xã hội. Bộ máy cồng kềnh đã kìm hãm sự phát triển, do đó cần tinh gọn bộ máy, tinh giản biên chế, giảm chi thường xuyên để dành nguồn lực đầu tư phát triển.

Một năm sau khi bắt đầu quá trình sắp xếp, thay đổi lớn nhất nằm ở quy mô tổ chức bộ máy. Tuy nhiên, mục tiêu của cải cách không dừng ở việc giảm đầu mối hay tinh giản biên chế, mà hướng tới nâng cao hiệu quả vận hành của hệ thống.

Theo Chính phủ, việc tổ chức lại bộ máy giúp giảm khoảng 53% thời gian thực hiện thủ tục hành chính ở nhiều quy trình, ước tính tiết kiệm cho xã hội hơn 23.000 tỷ đồng mỗi năm.

Sau khi kết thúc hoạt động của cấp huyện, cấp xã tiếp nhận khoảng 73,8% khối lượng nhiệm vụ được phân cấp, trở thành cấp trực tiếp giải quyết phần lớn công việc của người dân và doanh nghiệp.

Khảo sát của Chính phủ nêu 83,08% người dân hài lòng với quá trình giải quyết thủ tục hành chính, trong khi 89,09% cho biết không còn tình trạng nhũng nhiễu, phiền hà tại nơi tiếp nhận hồ sơ.

Đồng thời, ngân sách nhà nước đã chi hơn 115.000 tỷ đồng để thực hiện chính sách đối với hơn 143.000 cán bộ, công chức, viên chức và người lao động chịu tác động từ quá trình sắp xếp.

Quá trình chuyển đổi cũng đặt ra nhiều yêu cầu tiếp tục hoàn thiện.

Theo Chính phủ, khoảng 550 văn bản quy phạm pháp luật vẫn cần được sửa đổi, bổ sung để đồng bộ với mô hình tổ chức mới. Trong khi đó, cấp xã - nơi tiếp nhận phần lớn nhiệm vụ sau sắp xếp - đang chịu áp lực lớn về khối lượng công việc; gần 68,8% đội ngũ hiện nay vẫn là nguồn công chức cấp xã trước đây, đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao năng lực chuyên môn sâu.

Tại Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy không dừng lại ở những phép cộng trừ cơ học về đầu mối hay nhân sự, mà quan trọng nhất hiệu năng thực tế.

“Tổ chức mới phải tạo ra năng lực mới, cơ chế phân cấp - phân quyền mới phải song hành với trách nhiệm mới, dữ liệu mới phải tạo ra phương thức quản trị mới, và bộ máy mới phải đem lại chất lượng phục vụ mới cho người dân và doanh nghiệp”, Tổng bí thư nói.

Nội dung: Mỹ Hà

Dữ liệu: Mỹ Hà - Vũ Tuân

Đồ họa: Thanh Hạ