Lực lượng tàu chiến đấu ven biển Mỹ, vốn bị chê là nhiều lỗi và lãng phí, đối mặt tương lai bất định sau khi biên chế chiếc cuối cùng.
Hải quân Mỹ hồi giữa tháng tổ chức lễ biên chế USS Cleveland, chiếc cuối cùng trong hợp đồng đặt mua 35 tàu chiến đấu ven biển (LCS). Quyền Bộ trưởng Hải quân Mỹ Hùng Cao dùng cụm từ "thép, sức mạnh, quyền lực" khi đề cập sự kiện này trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, không phải ai cũng có chung quan điểm, nhiều người đặt câu hỏi về tương lai của dự án LCS sau khi USS Cleveland được biên chế. Trong phần bình luận dưới bài đăng của ông Hùng Cao, hàng loạt tài khoản đã chỉ trích các chiến hạm loại này "dễ bị trúng đòn" và gọi chúng là "thử nghiệm thất bại".
Theo CNN, chương trình LCS ước tính đã tiêu tốn 60 tỷ USD. ProPublica, báo điều tra nổi tiếng của Mỹ, đánh giá chi phí cuối cùng có thể lên tới 100 tỷ USD. "Đây là một trong những vụ lãng phí tồi tệ nhất của quân đội Mỹ, vốn gắn liền với lịch sử mua sắm vũ khí quá đắt đỏ và kém hiệu quả", tờ báo cho hay.
Tàu USS Cleveland trong lễ hạ thủy hồi tháng 4/2023. Video: Youtube/Wiscomau5
Chương trình LCS bắt đầu từ năm 2004, khi các quan chức hải quân Mỹ tìm kiếm mẫu chiến hạm có thể hoạt động ven biển, nơi tàu lớn như tàu khu trục và tuần dương hạm dễ bị tổn thương. Vào thời điểm này, hải quân Mỹ cũng loại biên nhiều chiến hạm cỡ lớn và muốn thay thế bằng tàu nhỏ, có thể chế tạo nhanh với giá rẻ hơn.
Tháng 3/2004, hải quân Mỹ đặt canh bạc lớn khi yêu cầu tập đoàn Lockheed Martin và công ty Austal của Australia đóng 4 chiếc LCS mỗi năm, với mục tiêu sở hữu 49 trong tổng số 56 tàu LCS vào năm 2019 với tổng chi phí chưa đến 30 tỷ USD.
LCS ban đầu được đánh giá có thiết kế hiện đại, giá rẻ, linh hoạt và tối ưu cho nhiệm vụ tuần tra các vùng biển nông gần bờ, giao thông hàng hải nhộn nhịp như ở Trung Đông. Chúng được kỳ vọng sẽ trở thành trụ cột trong lực lượng hải quân mạnh nhất thế giới vào năm 2025.
Hải quân Mỹ cho biết họ muốn thử nghiệm điều khác biệt với LCS, kỳ vọng lớp tàu có khả năng nhanh chóng thay đổi cấu hình cho những nhiệm vụ khác nhau như rà phá thủy lôi, săn ngầm hoặc tác chiến trên biển.
Tuy nhiên, hải quân Mỹ chọn tới hai thiết kế cho LCS, gồm tàu vỏ thép đơn thân lớp Freedom và tàu ba thân vỏ nhôm lớp Independence. Theo các chuyên gia quân sự, quyết định này đã làm phức tạp thêm vấn đề hậu cần và chuỗi cung ứng.
Trang bị trên tàu tác chiến ven biển lớp Independence và Freedom. Đồ họa: US Navy
Các tàu LCS không sử dụng thiết kế chân vịt và bánh lái truyền thống, mà trang bị hệ thống động cơ phản lực dòng nước (pump-jet), cho phép chúng hoạt động ở vùng biển nông, tránh nguy cơ vướng vào dây điện hoặc cáp. Hải quân Mỹ đánh giá tàu LCS có tốc độ cao, nhanh nhẹn và sở hữu khả năng đối phó những đội xuồng và tàu cỡ nhỏ, đồng thời đủ linh hoạt để rà phá thủy lôi.
Tuy nhiên, hàng loạt trục trặc bắt đầu phát sinh ngay khi dự án được triển khai. Chiếc đầu tiên mang tên USS Freedom có giá lên tới 400 triệu USD khi hạ thủy năm 2006, đội giá 180 triệu USD so với dự kiến ban đầu.
Do thiết kế vội vã, lớp tàu này cũng liên tiếp xảy ra lỗi với kết cấu và hệ thống cơ khí. USS Freedom và USS Independence gặp sự cố khi bảo dưỡng trong năm 2010 và 2011, phải nằm cảng trong nhiều tháng. USS Fort Worth bị hỏng động cơ ở Singapore do lỗi vận hành hồi tháng 1/2016, khiến chiến hạm 4 năm tuổi phải dừng hoạt động trong 8 tháng.
USS Freedom lại hỏng động cơ trong một cuộc tập trận với Hạm đội Thái Bình Dương trong năm 2016 và mất tới hai năm để sửa chữa. Nhiều sự cố trong vòng một năm tiếp theo cũng khiến hải quân Mỹ quyết định dừng mọi đợt triển khai quy mô lớn với LCS, đồng thời tái phân bổ ngân sách dành cho chương trình sang những nơi khác.
Sau 14 năm vận hành tàu LCS đầu tiên, hải quân Mỹ ngày càng thất vọng với lớp chiến hạm này do không đáp ứng nhu cầu tác chiến. Kế hoạch đặt mua 56 chiếc cũng bị rút xuống chỉ còn 35 tàu.
Đầu năm 2022, hải quân Mỹ đề xuất loại biên 9 tàu thuộc lớp Freedom với tổng giá trị 4,5 tỷ USD. Quốc hội Mỹ đã chặn kế hoạch, với lý do quân đội Mỹ cần chiến hạm và bảo vệ hàng tỷ USD ngân sách đã phân bổ cho chương trình. Điều này buộc hải quân Mỹ tận dụng tối đa những con tàu mà các quan chức phụ trách muốn bỏ đi trước đó vài năm.
Tính đến nay, đã có 7 chiếc LCS bị loại khỏi biên chế, trong đó USS Sioux City mới chỉ hoạt động được 5 năm.
Tàu USS Santa Barbara thử nghiệm phóng UAV LUCAS tại vịnh Arab tháng 12/2025. Video: US Navy
Trong kế hoạch đóng tàu năm 2026, hải quân Mỹ đánh giá LCS là "chiến hạm thiết yếu của hạm đội cấp thấp, có khả năng làm phức tạp quyết định của đối phương". Các tàu LCS có thể chống thủy lôi, cũng như tác chiến đối hải hiệu quả nhờ tên lửa diệt hạm NSM.
"Chiến lược với LCS là chuyển từ mua mới sang duy trì, hiện đại hóa để những con tàu này luôn bảo đảm năng lực chiến đấu và đáng tin cậy trong suốt vòng đời hoạt động", hải quân Mỹ cho hay.
Tuy nhiên, giới chuyên gia quân sự nghi ngờ điều này. Emma Salisbury, chuyên gia thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại (FPRI) có trụ sở tại Mỹ, cho rằng cần xem xét mức độ hữu ích của LCS trong chiến đấu, do những con tàu này chưa bao giờ thực chiến.
Bà chỉ ra rằng chưa có bằng chứng nào cho thấy ba tàu LCS đồn trú ở Trung Đông làm tốt nhiệm vụ rà phá thủy lôi. Trong tháng 4, Mỹ thông báo đang thiết lập điều kiện cho hoạt động này tại eo biển Hormuz, song chỉ triển khai hai khu trục hạm thay vì các tàu LCS.
Carl Schuster, cựu giám đốc điều hành tại Trung tâm Tình báo Liên quân thuộc Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương của Mỹ, nhận định LCS không có năng lực phòng không đủ mạnh để làm nhiệm vụ trong khu vực xung đột. Ông cũng bày tỏ hoài nghi với tuyên bố của hải quân Mỹ năm 2025 về nâng cấp hệ thống phòng thủ trên tàu LCS để đối phó máy bay không người lái (UAV).
Tàu USS Cincinnati tại căn cứ hải quân San Diego, bang California, Mỹ ngày 4/3. Ảnh: US Navy
"Chúng dễ dàng trở thành mục tiêu của tên lửa hành trình, UAV hoặc khí tài đường không khác. Chúng gần như bất lực trong các kịch bản chiến đấu, kể cả hoạt động tuần tra chống cướp biển cũng nguy hiểm đối với LCS", Schuster nói.
Salisbury và Schuster đều cho rằng LCS chỉ là giải pháp tạm thời của hải quân Mỹ, có khả năng sẽ phải nhường chỗ cho lớp hộ vệ hạm mang tên mã FF(X) được công bố tháng 12/2025.
FF(X) được phát triển trên nền tảng tàu tuần tra lớp Legend của tuần duyên Mỹ. Chúng dự kiến có lượng giãn nước 4.750 tấn, tốc độ tối đa 52 km/h, tầm hoạt động 22.000 km, được trang bị một hải pháo Mk.110 cỡ nòng 57 mm, một pháo Mk.38 cỡ 30 mm, một tổ hợp phòng không SeaRAM với 21 tên lửa RIM-116, 16 tên lửa diệt hạm NSM hoặc 48 tên lửa AGM-114 Hellfire.
Cựu đại tá Schuster cho rằng không còn tương lai tươi sáng hay lâu dài cho hạm đội LCS. "Chúng sẽ được giữ lại tới khi hộ vệ hạm mới đi vào hoạt động trong 3-4 năm tới. Hải quân Mỹ sau đó sẽ lặng lẽ loại biên tàu LCS, từng chiếc một hoặc hai chiếc một lúc", ông nhận định.
Nguyễn Tiến (Theo AFP, AP, CNN)
