Minh Anh ngồi trước màn hình máy tính từ 9h sáng, bài viết cần hoàn thành chỉ dài 500 chữ, lẽ ra mất một tiếng nhưng đến 5h chiều vẫn chưa xong đoạn mở đầu.
Cứ chạm đến một ý tưởng khó, tay cô lại vô thức với lấy điện thoại. Một video 15 giây cuốn sang video tiếp theo, rồi tiếp theo nữa. Khi ngẩng lên, nửa tiếng đã trôi qua mà cô không nhớ mình vừa xem gì.
"Mỗi lần bí ý, não tôi như tự động phát tín hiệu đòi lướt. Nó giống một phản xạ, tôi không kịp ngăn lại", Minh Anh, 24 tuổi, nhân viên sáng tạo nội dung ở Hà Nội, kể.
Đặc thù nghề nghiệp buộc cô phải liên tục cập nhật xu hướng trên các nền tảng số. Ban đầu, cô gái tự nhủ đây là "nghiên cứu thị trường", nhưng ranh giới giữa làm việc và giải trí nhanh chóng biến mất. Minh Anh rơi vào trạng thái mà giới trẻ gọi là "sương mù não" khi vừa mở một tab mới đã quên mất mình định tìm gì, đầu óc mệt nhoài dù chưa hoàn thành bất cứ mục tiêu nào trong ngày.
Sự thiếu kiên nhẫn không chỉ tấn công công việc mà còn xâm lấn cả đời sống cá nhân của Hoàng Long, 28 tuổi, một kỹ sư phần mềm tại TP HCM. Vốn là người có tư duy logic tốt, nhưng vài năm gần đây, thói quen xem các clip "review phim 3 phút" đã thay đổi cách anh tiếp nhận cuộc sống.
Một TikToker xin lỗi sau khi bị cộng đồng mạng chỉ trích. Ảnh: Lưu Quý
Khi ngồi trước màn hình lớn xem một bộ phim điện ảnh bom tấn, Long liên tục nhấn nút tua nhanh vì mất kiên nhẫn ở các phân cảnh tâm lý chậm. Ngay cả khi trò chuyện trực tiếp với bạn bè, nếu đối phương diễn đạt hơi dài dòng, anh sẽ cảm thấy bồn chồn, ngắt lời hoặc vô thức rút điện thoại ra lướt.
"Tôi không còn đủ kiên trì để đọc hết một chương sách chuyên môn nhằm nâng cao tay nghề - điều mà trước đây tôi làm rất dễ dàng", Long thừa nhận. Khả năng "chú ý bền vững" của anh gần như biến mất. Mọi kết nối ngoài đời thực bỗng trở nên tẻ nhạt, thiếu kích thích so với thế giới cuộn màn hình đầy màu sắc.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng thời gian chú ý trung bình (Attention Span) của con người hiện đại đã giảm xuống chỉ còn khoảng 8 giây - ngắn hơn cả một con cá vàng.
Dưới góc độ tâm lý học hành vi, Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, lý giải hiện tượng này không có nghĩa là não bộ kém thông minh đi, mà là biểu hiện của "tính mềm dẻo của não bộ" (neuroplasticity) khi phải thích nghi với môi trường quá tải kích thích.
"Khi liên tục tiếp xúc với các nội dung ngắn, thay đổi nhanh, não sẽ ưu tiên quét thông tin và tìm kiếm cái mới thay vì duy trì sự tập trung dài hạn", Thạc sĩ Thiện phân tích.
Cơ chế tạo phần thưởng nhanh của video ngắn chỉ sau vài giây đã mang lại một hình ảnh hoặc cảm xúc mới đã huấn luyện não bộ luôn kỳ vọng phải có kích thích liên tục. Hệ quả là khi quay lại với một cuốn sách, bài nghiên cứu hay bộ phim mạch chậm, não sẽ phản ứng bằng sự bồn chồn, chán nản.
Theo chuyên gia, đây không đơn thuần là sự lười biếng mà phản ánh sự suy giảm khả năng dung nạp cảm giác nhàm chán, một năng lực tâm lý rất quan trọng. Do thói quen khỏa lấp mọi khoảng thời gian trống bằng điện thoại, "cơ bắp" chịu đựng sự nhàm chán không được rèn luyện sẽ yếu đi, khiến người trẻ mất dần kiên nhẫn để tiếp nhận những giá trị đòi hỏi sự sâu sắc.
Trong nền kinh tế tri thức, sự suy giảm này ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực tư duy sâu (Deep Work) - yếu tố cốt lõi để giải quyết các vấn đề phức tạp và duy trì sức cạnh tranh trước trí tuệ nhân tạo (AI). Ở công sở, hệ lụy biểu hiện rõ qua việc nhân sự trẻ luôn bận rộn nhưng hiệu quả không cao, liên tục mất tập trung và nhanh mệt mỏi khi xử lý công việc dài hơi.
Đáng chú ý, nhiều người tìm đến video ngắn để giải tỏa áp lực nhưng lại rơi vào vòng lặp tâm lý độc hại là căng thẳng - lướt video giải trí nhanh - trì hoãn công việc - tội lỗi, lo âu - lại tiếp tục lướt để né tránh, ông Thiện phân tích.
"Hội chứng não cá vàng" thời số còn âm thầm rạn nứt các mối quan hệ. Thói quen chuyển chủ đề liên tục và phản hồi ngay lập tức trên không gian mạng đã bẻ vụn khả năng lắng nghe trọn vẹn. Nhiều người mang tâm lý vội vã này vào đời thực, dẫn đến việc thiếu kiên nhẫn khi nghe người khác nói, dễ ngắt lời hoặc vừa trò chuyện vừa nhìn điện thoại.
Bên cạnh đó, việc vừa làm việc vừa lướt clip thực chất là một "ảo tưởng đa nhiệm". Não bộ không xử lý cùng lúc mà liên tục chuyển đổi chú ý, tiêu tốn một "chi phí nhận thức" rất lớn, khiến hiệu suất giảm, tỷ lệ sai sót tăng và khả năng ghi nhớ kém đi.
Trước lập luận cho rằng video ngắn giúp tiếp cận lượng kiến thức khổng lồ nhanh chóng qua các clip tóm tắt, thạc sĩ Toàn Thiện nhận định không nên phủ nhận giá trị khơi gợi tò mò của công cụ này. Tuy nhiên, nhiều người đang nhầm lẫn giữa việc "đã xem" và "đã hiểu".
"Video ngắn chỉ nên là món khai vị, bởi tri thức thực sự chỉ hình thành khi chúng ta dành thời gian đọc sâu, suy ngẫm và đối chiếu nhiều nguồn - điều mà một video vài phút không thể thay thế", ông Thiện nhấn mạnh.
Dù vậy, nhờ tính mềm dẻo của não bộ, quá trình tổn hại này hoàn toàn có thể đảo ngược nếu người dùng chủ động thay đổi thói quen sử dụng công nghệ. Chuyên gia khuyến nghị cần "tập gym" lại cho não bằng những bước nhỏ như dành 10-15 phút mỗi ngày để đọc sách, đi bộ hoặc ăn uống mà không cầm điện thoại, tăng dần khả năng chịu đựng sự nhàm chán.
Đồng thời, mỗi người nên áp dụng chế độ "ăn kiêng thông tin" (Information Diet), chủ động kiểm soát chất lượng thông tin dung nạp, giới hạn thời gian xem video ngắn và ưu tiên các nội dung chuyên sâu như sách, podcast hay các cuộc trò chuyện trực tiếp ngoài đời thực để lấy lại quyền chủ động trước các thuật toán.
Với Minh Anh, hành trình giành lại sự tập trung bắt đầu từ một quy tắc đơn giản là úp màn hình điện thoại xuống bàn mỗi khi ngồi viết.
"Mười phút đầu rất khó chịu, tay cứ ngứa ngáy muốn với điện thoại. Nhưng qua được ngưỡng đó, tôi mới nhận ra đã lâu rồi mình chưa thật sự tập trung vào một việc gì trọn vẹn", cô nói.
Mỹ Ý
