Hội nghị Trung ương 3: Từ bộ máy tinh gọn đến bộ máy tạo ra giá trị xã hội

Phát biểu tại Hội nghị Trung ương 3, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh việc sắp xếp tổ chức bộ máy chỉ là điều kiện, còn mục tiêu cuối cùng là nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và chất lượng vận hành của Đảng, Nhà nước, lấy hiệu quả phục vụ người dân làm thước đo.

Đồng tình chỉ đạo trên, đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội - nhìn nhận điều người dân quan tâm sau mỗi cuộc cải cách là thủ tục có nhanh hơn, trách nhiệm có rõ hơn, dịch vụ công có tốt hơn và Nhà nước có thực sự gần dân hơn không.

Người đứng đầu phải thực sự là trung tâm trách nhiệm chứ không chỉ là người ký văn bản

* Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh các quyết sách của Hội nghị Trung ương 3 phải tạo ra bốn bước chuyển chiến lược. Theo ông, điều đáng chú ý nhất là gì?

- Điều đáng chú ý nhất, bốn bước chuyển này không phải bốn nhiệm vụ tách rời mà tạo thành một chỉnh thể của tư duy phát triển mới. 

Bộ máy phải mạnh hơn, nguồn lực phải được sử dụng hiệu quả hơn, mô hình tăng trưởng phải dựa nhiều hơn vào tri thức và con người, đồng thời đất nước phải có sức chống chịu tốt hơn trước những biến động ngày càng khó dự báo.

Đặc biệt phát triển không chỉ để nền kinh tế lớn hơn mà còn phải làm cho xã hội tốt đẹp hơn, con người phát triển toàn diện hơn và cộng đồng gắn kết hơn.

Việc xác định "con người làm trung tâm, văn hóa làm nền tảng, pháp luật và kỷ cương làm trụ cột", lấy chất lượng sống, cơ hội phát triển và hạnh phúc của người dân làm thước đo cuối cùng, thể hiện một quan niệm phát triển rất nhân văn, hiện đại.

Quan trọng hơn, tư tưởng ấy phải được chuyển hóa thành kết quả cụ thể. Người dân không cảm nhận một nghị quyết bằng số trang văn bản, mà bằng việc thủ tục có nhanh hơn, bệnh viện, trường học có tốt hơn, môi trường có trong lành hơn, việc làm có nhiều hơn và tiếng nói của họ có được lắng nghe hay không.

Vì vậy sau mỗi chủ trương phải có một "đường dẫn" rất rõ từ quyết sách đến hành động: ai làm, làm gì, trong thời hạn nào, nguồn lực ở đâu, sản phẩm cuối cùng là gì và ai chịu trách nhiệm nếu không hoàn thành.

Chúng ta đang bước vào giai đoạn mà chất lượng thực thi phải trở thành thước đo cao nhất của quyết sách. Khi mỗi thay đổi của bộ máy đều tạo ra thay đổi tích cực trong đời sống người dân thì bốn bước chuyển chiến lược mới thực sự đi vào cuộc sống.

* Hội nghị nhấn mạnh việc sắp xếp tổ chức bộ máy chỉ là điều kiện, mục tiêu cuối cùng là nâng cao hiệu quả phục vụ người dân. Thông điệp này phản ánh sự thay đổi gì trong tư duy quản trị quốc gia?

- Đây là sự chuyển biến rất quan trọng: từ tư duy chú trọng nhiều đến cấu trúc bộ máy sang tư duy chú trọng chất lượng vận hành của bộ máy.

Tinh gọn đầu mối là cần thiết, nhưng giảm được bao nhiêu cơ quan hay bao nhiêu biên chế không thể là mục tiêu cuối cùng.

Điều người dân quan tâm là sau khi sắp xếp, công việc có được giải quyết nhanh hơn không, trách nhiệm có rõ hơn không, cán bộ có gần dân hơn không, chi phí xã hội có giảm xuống không và chất lượng dịch vụ công có được nâng lên hay không. 

Đây cũng chính là những câu hỏi được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra rất cụ thể trong phát biểu khai mạc Hội nghị.

Phía sau cách đặt vấn đề ấy là một sự thay đổi sâu sắc về triết lý quản trị: Nhà nước không chỉ quản lý xã hội mà phải kiến tạo phát triển và phục vụ nhân dân.

Quyền lực công chỉ thực sự có ý nghĩa khi chuyển hóa thành năng lực giải quyết những vấn đề cụ thể của người dân và doanh nghiệp.

Điều đó đòi hỏi thay đổi cách đánh giá cán bộ. Không thể chủ yếu dựa vào quy trình hay hồ sơ, mà phải dựa trên sản phẩm, tiến độ, hiệu quả, uy tín và sự hài lòng của người dân. Người đứng đầu phải thực sự là trung tâm trách nhiệm chứ không chỉ là người ký văn bản.

Khi chuyển được từ câu hỏi "bộ máy có tinh gọn hay không?" sang "bộ máy có tạo ra giá trị cho xã hội hay không?", đó mới là bước trưởng thành về quản trị quốc gia.

Thể chế tốt phải khuyến khích người giỏi làm đúng và làm tốt

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu mỗi quyết sách phải trả lời được ba câu hỏi: tháo gỡ điểm nghẽn nào, tạo năng lực mới nào và cần điều kiện gì để thực thi hiệu quả. Theo ông, cần hoàn thiện thể chế ra sao để khắc phục tình trạng "chủ trương đúng nhưng thực thi chậm"?

Ba câu hỏi này buộc mỗi chính sách phải đi thẳng vào giá trị thực chất: giải quyết vấn đề gì, tạo thêm năng lực gì cho đất nước và bằng cách nào để biến điều đó thành hiện thực.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn là khâu thực thi. Một trong những nguyên nhân là thẩm quyền chưa đi liền trách nhiệm; phân cấp chưa gắn đầy đủ với nguồn lực, dữ liệu, công cụ và năng lực cán bộ.

Dưới góc độ lập pháp, trước hết phải nâng cao chất lượng thể chế. Luật phải rõ, ổn định, khả thi; hạn chế tối đa nhiều văn bản điều chỉnh chồng chéo khiến cơ sở lúng túng khi thực hiện. Những gì thực tiễn đã chứng minh đúng nên quy định ngay trong luật, thay vì chờ quá nhiều nghị định hay thông tư.

Thứ hai, phải gắn quyền hạn với trách nhiệm. Khi giao một nhiệm vụ phải xác định rõ ai quyết định, nguồn lực ở đâu và kết quả cần đạt là gì.

Thứ ba, xây dựng cơ chế giám sát thực thi dựa nhiều hơn vào dữ liệu và kết quả đầu ra. Chính sách sau 6 tháng hay một năm phải được đo bằng những thay đổi cụ thể với người dân và doanh nghiệp, chứ không chỉ bằng số lượng văn bản đã ban hành.

Đồng thời cần xây dựng môi trường thể chế vừa siết chặt kỷ luật, kỷ cương, vừa bảo vệ những cán bộ liêm chính, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm.

Thể chế tốt không chỉ ngăn người ta làm sai mà còn phải khuyến khích người có năng lực làm đúng và làm tốt.

Trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cần hoàn thiện những cơ chế nào để vừa trao quyền cho địa phương vừa kiểm soát được quyền lực?

Phân cấp chỉ thực sự có ý nghĩa khi chúng ta đồng thời làm được hai việc là trao quyền đủ mạnh và kiểm soát quyền lực đủ chặt.

Địa phương hiểu rõ nhất những vấn đề của mình nên những việc địa phương làm tốt hơn thì Trung ương cần mạnh dạn giao. Nhưng giao nhiệm vụ phải đi cùng thẩm quyền, ngân sách, nhân lực, dữ liệu, công cụ thực hiện.

Ngược lại càng phân quyền mạnh càng phải minh bạch trách nhiệm. Pháp luật cần xác định rõ việc gì thuộc Trung ương, việc gì thuộc địa phương, tránh các "vùng xám" khiến khi có kết quả nhiều nơi cùng nhận thành tích, còn xảy ra sai sót lại không xác định được ai chịu trách nhiệm.

Đồng thời cần chuyển mạnh từ tiền kiểm sang kết hợp tiền kiểm với hậu kiểm trên nền tảng dữ liệu số. Những quyết định liên quan đến đất đai, đầu tư, ngân sách hay tài sản công phải có khả năng truy xuất, xác định rõ trách nhiệm cá nhân.

Thêm vào đó người được trao quyền phải có nghĩa vụ giải thích vì sao quyết định như vậy và chịu trách nhiệm về kết quả của quyết định đó.

Nguyên tắc phù hợp nhất là Trung ương mạnh về chiến lược, thể chế và giám sát; địa phương mạnh về tổ chức thực hiện và sáng tạo; cơ sở mạnh ở khả năng giải quyết nhanh các vấn đề sát với cuộc sống người dân. 

Khi quyền hạn, trách nhiệm cùng gặp nhau vừa hạn chế được tình trạng đùn đẩy và  phát huy được tính chủ động.