Houthi được Iran hỗ trợ để xây dựng lực lượng mạnh, có thể gây thêm sức ép lên Mỹ và đồng minh nếu xung đột Trung Đông kéo dài.
Nhóm vũ trang Houthi tại Yemen sáng 25/7 tuyên bố tập kích tên lửa nhằm vào thành phố Jizan ở miền nam Arab Saudi và gây ra hỏa hoạn tại đô thị nằm ven bờ biển Đỏ. Video đăng trên mạng xã hội và được AFP xác minh cho thấy những đám khói dày đặc bốc lên từ khu vực được cho là nhà máy lọc dầu thuộc sở hữu của tập đoàn Saudi Aramco ở Jizan.
Cuộc tập kích tiếp nối chuỗi ngày đấu hỏa lực qua lại giữa Houthi và Arab Saudi, sau khi Riyadh bị cáo buộc tập kích sân bay quốc tế ở thủ đô Sanaa của Yemen hồi giữa tháng.
Khói bốc lên từ khu vực nghi là nhà máy lọc dầu Saudi Aramco ở Jizan, Arab Saudi, hôm 25/7. Video: X/clashreport
Sau nhiều tháng gần như không tham gia chiến sự Trung Đông, nhóm vũ trang Houthi ở Yemen ngày 20/7 tuyên bố mở chiến dịch phong tỏa hàng hải đối với tàu thuyền Arab Saudi. Ba ngày sau, Houthi tấn công hai tàu dầu Arab Saudi vì "vi phạm lệnh phong tỏa", mở ra mặt trận mới trong xung đột khu vực.
Houthi từ lâu coi mình là lực lượng tiền tuyến trong Trục Kháng chiến được Tehran xây dựng từ thập niên 1980 và tuyên bố "gắn bó vận mệnh với Iran". Hỗ trợ từ Iran đã biến Houthi từ nhóm vũ trang với tổ chức lỏng lẻo trở thành lực lượng mạnh trong khu vực, sở hữu nhiều vũ khí đáng gờm.
Mối quan hệ thân thiết, dựa trên nhiều ràng buộc và phối hợp, khiến Houthi được đánh giá là "quân bài tẩy" trong cuộc đối đầu của Iran với Mỹ.
Phong trào Houthi, tên gọi chính thức là Ansar Allah (Những người ủng hộ Thánh Allah), được thành lập vào năm 1994. Họ khởi nguồn là phong trào phục hưng văn hóa của giáo phái Hồi giáo Zaydi. Tính đến năm 2022, khoảng 35% dân số Yemen là tín đồ của giáo phái này.
Những cuộc tranh giành quyền lực tại Yemen bùng phát thành nội chiến từ năm 2014, khi lực lượng Houthi kiểm soát thủ đô Sanaa và lật đổ chính phủ của Tổng thống Abd-Rabbu Mansour Hadi được quốc tế công nhận.
Tháng 3/2015, liên quân do Arab Saudi dẫn đầu phát động chiến dịch không kích quy mô lớn, với hỗ trợ hậu cần và tình báo từ Mỹ, Anh và Pháp, nhằm tiêu diệt Houthi và khôi phục chính phủ của Tổng thống Hadi. Tháng 8/2015, bộ binh liên quân đổ bộ vào thành phố cảng Aden và đẩy Houthi khỏi miền nam Yemen, nhưng không thể đánh bật Houthi khỏi thủ đô Sanaa hay khu vực miền bắc đất nước.
Thành viên Houthi trong lễ duyệt binh tại Sanaa, Yemen tháng 9/2022. Ảnh: AP
Houthi cũng nhiều lần sử dụng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) tấn công sân bay, cơ sở dầu khí và hạ tầng trọng yếu của Arab Saudi trong xung đột. Lực lượng này còn sở hữu nhiều tên lửa phòng không, từng không ít lần bắn hạ UAV Mỹ và chiến đấu cơ của liên quân do Arab Saudi dẫn đầu.
Giao tranh lắng dịu kể từ khi lệnh ngừng bắn do Liên Hợp Quốc làm trung gian có hiệu lực năm 2022. Arab Saudi sau đó thúc đẩy đối thoại trực tiếp với Houthi, đặc biệt sau khi nối lại quan hệ ngoại giao với Iran năm 2023, song đến nay hai bên vẫn chưa đạt được một thỏa thuận hòa bình toàn diện.
Houthi tiếp tục kiểm soát khu vực miền tây Yemen, trong đó có vùng ven khu vực phía nam Biển Đỏ và một số địa phương giáp biên giới với Arab Saudi. Khu vực do lực lượng này kiểm soát tương đương khoảng 1/3 diện tích Yemen, song chiếm tới 70-80% dân số cả nước, theo Trung tâm Arab có trụ sở tại Mỹ.
Báo cáo được nhóm chuyên gia Liên Hợp Quốc công bố hồi năm 2024 cho thấy quân số của Houthi vào khoảng 350.000 người, so với 220.000 trước đó hai năm và chỉ 30.000 tay súng hồi năm 2015.
Houthi còn sở hữu kho vũ khí đa dạng, từ tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình đến máy bay không người lái (UAV). Trong những loại vũ khí uy lực nhất của nhóm có tên lửa đạn đạo siêu vượt âm Palestine-2 với tầm bắn 2.150 km và tốc độ 19.755 km/h, gấp 16 lần âm thanh, từng nhiều lần xuyên thủng lưới phòng không đa tầng của Israel.
Nhóm chưa bao giờ có ý định che giấu sức mạnh quân sự, mà thường xuyên phô diễn vũ khí thông qua những cuộc diễu binh ở thủ đô Sanaa.
Khu vực lực lượng Houthi kiểm soát tại Yemen. Đồ họa: Open Street Map
Sau khi chiến sự Dải Gaza bùng phát hồi tháng 10/2023, Houthi nhiều lần tập kích Israel và tuyên bố đây là hành động nhằm ủng hộ người dân Palestine. Nhóm vũ trang Yemen cũng liên tục nhắm mục tiêu tàu hàng đi qua biển Đỏ và làm gián đoạn tuyến vận tải biển quan trọng qua khu vực.
Houthi thận trọng hơn khi xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran bùng phát ngày 28/2. Giới chuyên gia phương Tây nhận định nhóm vũ trang Yemen đã chịu tổn thất sau giao tranh với Mỹ hồi năm ngoái, buộc họ tính toán cẩn thận về phương án sử dụng kho vũ khí dự trữ.
Houthi cũng phải cân bằng giữa ủng hộ Iran với chiến lược trong nước. Nhóm vũ trang Yemen dường như trì hoãn tham gia xung đột toàn diện tại Trung Đông, dường như để tránh nguy cơ lãnh đạo và hạ tầng bị tấn công, cũng như có thể khuyến khích các phe phái đối địch hành động.
Tuy nhiên, vụ tấn công sân bay quốc tế ở Sanaa đã thay đổi tình hình, khiến Houthi bắt đầu những cuộc tấn công nhằm vào Arab Saudi và tuyên bố đóng cửa biển Đỏ đối với tàu hàng nước này.
New York Times dẫn lời một số chuyên gia nhận định Tehran cũng có thể thúc giục Houthi làm gián đoạn hoạt động vận tải trên biển Đỏ, nhằm gây thêm sức ép lên các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh. Giao thông tắc nghẽn trên eo biển Hormuz trong nhiều tháng qua khiến biển Đỏ trở thành tuyến đường xuất khẩu dầu khí thay thế quan trọng của Arab Saudi.
"Rắc rối sẽ thật sự đến nếu Houthi mở rộng xung đột sang Biển Đỏ, eo biển Bab el-Mandeb, vịnh Aden và thậm chí tiến hành những cuộc tập kích tầm xa đến Địa Trung Hải và sâu vào Ấn Độ Dương", Ian Ralby, chuyên gia luật biển và chủ tịch tổ chức nghiên cứu an ninh hàng hải Auxilium Worldwide, nhận định.
Thành viên Houthi đứng gác tại sự kiện ở Sanaa, Yemen ngày 17/7. Ảnh: Reuters
Hai trong những động cơ có thể khiến Houthi mở mặt trận mới là thúc đẩy mục tiêu riêng tại Yemen, cũng như làm sâu sắc thêm quan hệ với đồng minh Iran. "Mở ra khu vực gây áp lực mới trên biển là cơ hội để Houthi trở thành những người bạn tốt của Iran, cũng như giúp họ thúc đẩy lợi ích và thể hiện sức mạnh của mình", Ralby nói thêm.
Một số chuyên gia cảnh báo vụ tập kích tàu dầu Arab Saudi có thể là bước khởi đầu cho chiến dịch phong tỏa những tuyến đường biển khác của Houthi.
Hisham Al-Omeisy, chuyên gia về Yemen tại Viện Hòa bình châu Âu, đánh giá đây là động thái bắt đầu của nấc leo thang mới. "Houthi có chương trình nghị sự riêng với mục tiêu là mở rộng vùng kiểm soát. Nhóm vũ trang Yemen muốn Arab Saudi nhượng bộ thêm, đó là lý do tại sao họ tuyên bố tập trung vào tàu hàng nước này", ông nêu quan điểm.
Nguyễn Tiến (Theo AFP, AP, Reuters, ABC)
