Chiến sự tạm lắng nhưng "cơn bão" kinh tế vẫn chưa qua với Iran, khi phong tỏa hàng hải, cấm vận và những tổn thất hạ tầng tiếp tục đẩy đất nước vào khủng hoảng.
Mỹ và Iran cuối tuần qua ngừng tập kích nhau sau 14 ngày liên tiếp giao tranh dữ dội. Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz cho biết Tổng thống Donald Trump đang tạm dừng chiến dịch không kích để dành "khoảng không gian cần thiết" cho các cuộc đàm phán với Tehran.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei trong khi đó cho hay các cuộc thảo luận với Oman về việc mở lại eo biển Hormuz đã đạt được tiến triển tích cực.
Tuy nhiên, Mỹ vẫn duy trì lệnh phong tỏa hàng hải với Iran cũng như các biện pháp hạn chế đối với dầu mỏ xuất khẩu nước này, khoét sâu thêm khó khăn kinh tế vốn có của Tehran.
Tàu hàng neo đậu ở eo biển Hormuz ngoài khơi Bandar Abbas, Iran, ngày 30/6. Ảnh: AP
Bộ Dầu mỏ Iran ngày 25/7 cho biết nước này đã bán 11,5 tỷ USD dầu thô trong thời gian chiến sự, nhưng không nêu rõ mốc thời gian cụ thể. Trong giai đoạn thực thi bản ghi nhớ ký với Mỹ tháng trước và chấm dứt ngày 8/7, Iran bán thêm 6,5 tỷ USD dầu thô. Tổng số tiền này tương đương khoảng 60% mục tiêu doanh thu từ dầu mỏ trong ngân sách cả năm của Iran.
Thỏa thuận với Mỹ đã dẫn tới việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz và Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng hải đối với Iran. Điều này giúp Iran xuất khẩu lượng dầu đã được tích trữ trên các siêu tàu chở dầu chờ rời vùng lãnh hải.
Bộ Dầu mỏ Iran cho biết giá dầu tăng đã mang lại khoảng 3 tỷ USD giá trị gia tăng trong nửa đầu năm. Bên cạnh đó, 11 tỷ USD doanh thu từ dầu mỏ đã được nộp vào ngân sách nhà nước, bất chấp các lệnh cấm vận của Mỹ.
Trong đợt phong tỏa cảng biển đầu tiên mà Mỹ áp dụng với Iran từ ngày 13/4 đến khi hai bên ký bản ghi nhớ ngày 18/6, giới chức Iran xác nhận xuất khẩu dầu thô đã rơi về mức gần như bằng 0. Nếu lệnh phong tỏa lần hai kéo dài, doanh thu xuất khẩu của Iran có nguy cơ tiếp tục sụt giảm.
Điều này cũng sẽ gây áp lực lớn lên đảo Kharg, nơi trung chuyển khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran, cùng các cơ sở lưu trữ và xuất khẩu khác. Hoạt động của các nhà máy hóa dầu cũng sẽ bị gián đoạn và khiến quá trình khôi phục sản xuất trong tương lai trở nên tốn kém, mất nhiều thời gian hơn.
Cơ sở hạ tầng của Iran đã chịu thiệt hại nặng nề trong cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động hồi cuối tháng 2 và có thể tồi tệ hơn nếu xung đột leo thang.
Chính phủ Iran tháng trước cho biết chiến dịch của Mỹ và Israel đã khiến tổng sản lượng khí đốt tự nhiên của Iran giảm khoảng 230 triệu m3 mỗi ngày so với trước chiến tranh, vốn đạt khoảng 650 triệu m3 mỗi ngày.
Sekhavat Asadi, giám đốc điều hành Khu Kinh tế Năng lượng Đặc biệt Pars, hôm 26/7 cho biết Iran dự kiến khôi phục hơn 100 triệu m3 công suất sản xuất mỗi ngày đã bị mất.
Giới chức cũng đang phải xử lý tình trạng mất cân đối nhiên liệu khi đất nước đối mặt với mức thâm hụt hơn 20 triệu lít xăng mỗi ngày. Để bù đắp, Iran phải nhập khẩu xăng với số lượng hạn chế nhưng chi phí cao, pha trộn các thành phần nhiên liệu, sử dụng kho dự trữ trước chiến sự và liên tục kêu gọi người dân tiết kiệm nhiên liệu.
Khói lửa bốc lên từ một kho chứa dầu ở Tehran, Iran sau đòn không kích của Israel ngày 7/3. Ảnh: AFP
Bộ Dầu mỏ Iran cảnh báo có thể siết chặt hạn mức tiêu thụ nhiên liệu hàng tháng nếu tình trạng mất cân đối tiếp tục kéo dài. Chính phủ Iran tuần trước tuyên bố đang nghiêm túc cân nhắc việc tăng giá xăng đối với nhóm sử dụng ở bậc hạn mức tiêu thụ cao nhất.
Một đợt tăng giá xăng khác từng được thực hiện vào tháng 12/2025, chỉ vài tuần trước khi làn sóng biểu tình bạo lực bùng phát trên toàn quốc khiến hàng nghìn người thiệt mạng hồi tháng 1. Việc tăng giá nhiên liệu đột ngột vào tháng 11/2019 cũng từng châm ngòi cho các đợt biểu tình đẫm máu tương tự.
Thủ đô Tehran và nhiều thành phố trên khắp Iran đang phải cắt điện luân phiên, kéo theo tình trạng gián đoạn nguồn cung nước và dịch vụ viễn thông. Tổng thống Masoud Pezeshkian cho biết ông đã chỉ đạo không cắt điện đối với các cơ sở sản xuất, công nghiệp cho đến cuối tháng 9, nhằm tránh gây thêm sức ép lên thị trường lao động vốn đã suy yếu.
Việc đóng cửa eo biển Hormuz cũng giáng đòn mạnh vào hoạt động thương mại của Iran với Trung Quốc, đối tác thương mại và bên mua dầu lớn nhất của nước này. Bắc Kinh đã cắt giảm đáng kể tổng lượng dầu thô nhập khẩu để thích ứng với bối cảnh chiến sự.
Theo dữ liệu từ Hải quan Trung Quốc, trong tháng 3-6/2026, thương mại phi dầu mỏ của Iran với Trung Quốc đạt tổng cộng 830 triệu USD, giảm từ mức 3,3 tỷ USD so với cùng kỳ năm ngoái, tương đương mức giảm khoảng 75%.
Dữ liệu vận tải biển của Kpler do Iran International phân tích cũng chỉ ra sự sụt giảm mạnh trong xuất khẩu dầu mỏ của Iran sang Trung Quốc. Khối lượng dỡ hàng trung bình hàng ngày tại các cảng Trung Quốc đã giảm từ 1,74 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 4 xuống còn khoảng 550.000 thùng mỗi ngày trong nửa đầu tháng 7.
Sự gián đoạn này cũng làm chi phí vận chuyển tăng vọt. Theo người đứng đầu bộ phận hậu cần thuộc Tổ chức Xúc tiến Thương mại Iran, chi phí vận chuyển một container từ Trung Quốc đến Iran hiện là 8.000-9.000 USD, tăng so với mức 2.500-3.500 USD trước xung đột.
Việc Ukraine tấn công tàu Iran ở biển Caspi làm dấy lên lo ngại tuyến đường thủy vốn an toàn này cũng có thể trở thành điểm nóng mới cho các cuộc đối đầu quân sự. Hoạt động thương mại của Iran qua biển Caspi chủ yếu diễn ra với Nga, Kazakhstan, Turkmenistan và Azerbaijan.
Vị trí Iran và các vùng biển xung quanh. Đồ họa: Guardian
Iran phải nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu như lúa mì, ngũ cốc, ngô, đại mạch, thức ăn chăn nuôi cùng với gỗ và phân bón. Các mặt hàng xuất khẩu của Iran qua tuyến hàng hải phía bắc bao gồm vật liệu xây dựng, sản phẩm thép, nông sản và một số sản phẩm hóa dầu.
Cựu cố vấn tổng thống Masoud Nili tuần trước cảnh báo rằng nền kinh tế Iran đang chuyển từ trạng thái trì trệ mãn tính nhưng còn kiểm soát được sang cuộc khủng hoảng thực sự.
Ông cho rằng nhiều năm quản lý yếu kém về cơ cấu đang bộc lộ rõ những hệ lụy, trong khi lạm phát đã bước sang giai đoạn khó kiểm soát hơn, khiến các khoản trợ cấp và mạng lưới an sinh xã hội không còn đủ sức bảo vệ đời sống người dân.
Nhật báo kinh tế Donya-ye-Eghtesad nhận định những thách thức cấp bách nhất của Iran hiện nay gồm lạm phát kéo dài, tăng trưởng kinh tế yếu và thiếu ổn định, thâm hụt ngân sách dai dẳng, biến động tỷ giá hối đoái, nguy cơ mất khả năng chi trả của các quỹ hưu trí, sức ép từ chính sách đối ngoại và rủi ro địa chính trị ngày càng gia tăng.
Nhà kinh tế Mohammad-Mehdi Behkish cho biết việc tái thiết hạ tầng bị hư hại do chiến sự, phục hồi tăng trưởng kinh tế và hiện đại hóa ngành công nghiệp sẽ cần khoảng 500 tỷ USD vốn đầu tư.
Tuy nhiên, nguồn lực trong nước hoàn toàn không đủ, khiến việc tăng cường hợp tác với nước ngoài và hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu trở thành yêu cầu bắt buộc, theo Behkish.
Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, AFP, Iran International)
