Liên kết nông hộ để giữ 'chuẩn' cà phê Robusta từ vườn

Nhưng thứ quyết định kết quả trên bàn cupping ấy đã được định đoạt từ nhiều tháng trước, ở những vườn cà phê cách nhà máy vài chục cây số.

Bắt tay nông dân quản trị từ vườn

Lâm Đồng sau sáp nhập có hơn 328.000ha cà phê, sản lượng niên vụ 2025 - 2026 dự kiến vượt 1 triệu tấn, trong đó khoảng 90% sản lượng xuất khẩu là Robusta. 

Nhưng khi thị trường châu Âu bắt đầu đòi hỏi mỗi lô hàng phải kèm tọa độ vườn trồng và hồ sơ truy xuất, câu hỏi đặt ra không còn là trồng được bao nhiêu, mà là ai đứng ra bảo chứng chất lượng cho từng hạt cà phê.

Bà Đoàn Thị Cậy (63 tuổi, ngụ Bảo Lộc - Lâm Đồng) có 40ha cà phê, đã ba năm tham gia chương trình sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu châu Âu của Golden Coffee. Điều bà nhắc đầu tiên không phải là giá, mà là những ràng buộc kỹ thuật.

"Hợp tác với công ty, chúng tôi biết thêm các kỹ thuật mới, những yếu tố cần tuân thủ về lượng phân bón, chất lượng đất trồng, khi thu hoạch cà phê phải đạt độ chín cao…", bà Cậy nói. Đổi lại, sản lượng của bà được thu mua với giá nhỉnh hơn giá thị trường.

Đó chính là cơ chế cốt lõi của mô hình liên kết: doanh nghiệp không chỉ mua hạt, mà mua cả quy trình tạo ra hạt. 

Ông Đinh Hữu Vinh, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Golden Coffee, cho biết đội ngũ kỹ thuật của công ty tập huấn cho nông hộ, kết hợp kinh nghiệm sẵn có của bà con với các yêu cầu canh tác bền vững. 

"Đây là mô hình điển hình từ tiêu chuẩn cây giống đến kỹ thuật canh tác, thu hoạch, đảm bảo yếu tố truy xuất nguồn gốc", ông Vinh nói về trường hợp bà Cậy.

Với hơn 1.500 nông hộ trong mạng lưới, sản lượng đạt chứng nhận 4C và Rainforest Alliance tích hợp EUDR (EU Deforestation-free Regulation - Quy định của Liên minh Châu Âu về việc cấm nhập khẩu các mặt hàng có nguồn gốc từ đất phá rừng hoặc gây suy thoái rừng) không gây mất rừng, xác định rõ nguồn gốc bằng định vị GPS, tuân thủ pháp luật - của doanh nghiệp này đạt 12.000 tấn năm 2025, hướng tới 20.000 tấn trong năm nay.

Ở Đắk Lắk, quy mô liên kết còn lớn hơn nhiều. Và hiệu quả của cách làm này đã được đo đếm. Nghiên cứu của nhóm tác giả Trường đại học Tây Nguyên khảo sát 149 nông hộ tại vùng Cư M'gar cho thấy nhóm hộ liên kết đạt năng suất 3,45 tấn/ha, cao hơn nhóm không liên kết 0,31 tấn/ha. Tỉ suất giá trị sản xuất, giá trị gia tăng và lợi nhuận trên mỗi hecta của nhóm liên kết lần lượt cao hơn 12,80%, 31,91% và 44,85%; đồng thời tiết kiệm được 7,93 công lao động mỗi hecta nhờ đã qua tập huấn tay nghề.

Cơ chế thưởng chất lượng cũng rất cụ thể: hộ có chứng nhận 4C, UTZ, RFA được cộng 200 - 500 đồng/kg, riêng cà phê chứng nhận thương mại công bằng (Fairtrade) được cộng 2.200 - 2.500 đồng/kg. Đổi lại, hợp đồng ghi rõ ràng buộc: tối thiểu 90% hạt trên sàng 16, không mùi khói, không mùi hóa chất, không lên men, không bị phun thuốc.

Sửa những mắt xích còn lỏng lẻo

Nhưng chuỗi liên kết chưa liền mạch. Chính nghiên cứu trên chỉ ra điểm yếu: doanh nghiệp thường khắt khe về giá và khâu đánh giá chất lượng nhưng chưa bao tiêu toàn bộ sản phẩm đầu ra cho nông hộ, khiến sự gắn kết ở khâu tiêu thụ "vẫn còn lỏng lẻo".

Nhìn từ phía doanh nghiệp xuất khẩu, chính những cơn sốt giá lại làm lộ chỗ yếu nhất của chuỗi. Sức ép ấy càng rõ khi thị trường biến động mạnh. Mỗi tấn cà phê người bán thu về gần 1,9 triệu đồng chỉ sau một đêm. Trong biên độ đó, mức thưởng thêm vài trăm đồng cho một ký cà phê chứng nhận dễ trở nên mờ nhạt. Lúc này, mô hình liên kết phải chứng minh giá trị bằng thứ khác ngoài giá: sự ổn định của đầu ra và tấm vé vào những thị trường khó tính.

Tại một hội thảo giao thương quốc tế mới đây, ông Thái Anh Tuấn, Tổng giám đốc Simexco Đắk Lắk, chia sẻ: " Song song với việc người nông dân được hưởng lợi từ giá cao thì cũng xảy ra tình trạng tiêu cực gây rất nhiều khó khăn và rủi ro cho các doanh nghiệp xuất khẩu đã cam kết bán hàng cho khách hàng nước ngoài".

Theo ông Tuấn, sức ép còn đến từ nhiều hàng rào kỹ thuật cần sự hợp tác của nông dân. Ông trao đổi: EUDR buộc mỗi lô hàng chứng minh không liên quan phá rừng. Ngoài ra, các nước Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc liên tục siết mức dư lượng thuốc bảo vệ thực vật tối đa. Hai rào cản không nông hộ hay doanh nghiệp đơn lẻ nào tự vượt qua được.

Ông Tuấn đưa ra lời giải: tổ chức xây dựng vùng nguyên liệu có quy mô, đồng nhất. Phát triển hợp tác xã và chuỗi liên kết khép kín giữa nông dân với doanh nghiệp. "Các doanh nghiệp cần hợp tác chặt chẽ với nông dân thông qua các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, tài chính và thu mua ổn định", ông nói.

Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, ông Đinh Hữu Vinh, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Golden Coffee, nói: "Nếu có đơn vị thu mua tại chỗ hạt cà phê chất lượng cao rồi sản xuất, sẽ khuyến khích bà con tham gia trồng trọt, thu hoạch và sơ chế, nâng cao giá trị sản phẩm". 

Ông Vinh nhấn mạnh: Hạt cà phê đi từ vườn ra thị trường qua rất nhiều tay. Mô hình liên kết, xét cho cùng, là nỗ lực rút ngắn quãng đường ấy - để chất lượng không bị thất thoát dọc đường, và giá trị không rơi hết vào khúc cuối.

Hợp tác xã The Coffee Farmer bắt đầu làm việc với Golden Robusta trong vụ mùa 2025-2026 để mở rộng mạng lưới nông dân liên kết sản xuất cà phê Robusta chất lượng cao. "Làm cà phê ngon mà đầu ra không ổn định, giá trị sản phẩm bấp bênh thì nông dân cũng không đi cùng mình. Golden Robusta giúp chúng tôi đưa cà phê chất lượng cao đến người tiêu dùng. Còn chúng tôi tập trung đi tìm người đồng hành tin cậy trong từng khu vườn", anh Vũ Minh Thái, đại diện The Coffee Farmer cho biết.