Luồng Định An - Sông Hậu liên tục bồi lắng, tàu trên 5.000 tấn khó ra vào, trong khi dự án nạo vét theo cơ chế đặc thù không khả thi.
Luồng hàng hải Định An - Sông Hậu dài hơn 182 km, trong đó đoạn từ cửa biển Định An đến Cần Thơ dài hơn 121 km. Phần lớn chiều dài trên sông Hậu có độ sâu 7-10 m, đáp ứng tàu 10.000-20.000 tấn. Tuy nhiên, khoảng 30 km khu vực cửa biển chỉ sâu 3-4 m nên tàu trên 5.000 tấn rất khó di chuyển, trở thành điểm nghẽn đối với hoạt động xuất nhập khẩu của miền Tây.
Sơ đồ luồng tàu biển vào sông Hậu qua kênh Quan Chánh Bố và cửa Định An. Ảnh: An Bình
Theo cơ quan chuyên môn, từ năm 1983 đến nay, việc nạo vét duy tu chỉ giúp duy trì độ sâu đủ cho tàu khoảng 5.000 tấn trong thời gian ngắn trước khi luồng tiếp tục bồi lấp. Đặc biệt, lạch sâu tự nhiên ở cửa Định An thường xuyên dịch chuyển trong phạm vi khoảng 4 km, khiến công tác duy tu càng phức tạp.
Để tháo gỡ điểm nghẽn này, năm 2022 TP Cần Thơ kiến nghị Quốc hội cho áp dụng cơ chế đặc thù triển khai dự án nạo vét kết hợp thu hồi sản phẩm luồng Định An - Sông Hậu và được chấp thuận tại Nghị quyết 45.
Dự án hướng tới mục tiêu đón tàu từ 10.000 tấn trở lên vào hệ thống cảng trên sông Hậu, giảm phụ thuộc vào các cảng ở TP HCM và Đông Nam Bộ, qua đó hạ chi phí logistics cho hàng hóa Đồng bằng sông Cửu Long.
Sau đó, TP Cần Thơ phối hợp với Bộ Giao thông Vận tải (nay là Bộ Xây dựng), Cục Hàng hải và Đường thủy cùng các địa phương, doanh nghiệp lập báo cáo nghiên cứu khả thi.
Tuy nhiên, tại buổi làm việc mới đây ở Cần Thơ, đại diện Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam cho biết dự án không đáp ứng yêu cầu về hiệu quả kinh tế.
Đơn vị tư vấn đã khảo sát hơn 17.000 ha, khoan 43 lỗ địa chất, đo đạc thủy hải văn liên tục 15 ngày và xây dựng mô hình tính toán. Phương án được lựa chọn là nạo vét luồng sâu 6,5 m, rộng 200 m, đủ cho tàu 10.000 tấn và tàu container 20.000 tấn giảm tải.
Tuy nhiên, tổng khối lượng cần nạo vét lên tới hơn 11,2 triệu m3, trong khi cát có thể tận thu chỉ khoảng 1,2 triệu m3 (11%). Gần 10 triệu m3 còn lại là bùn sét phải nhận chìm ngoài biển.
Theo đơn vị tư vấn, phần bùn, đất sét sau khi nạo vét bị xáo trộn, hóa lỏng nên không thể tận dụng để san lấp các công trình giao thông như kỳ vọng.
Với tổng vốn gần 2.200 tỷ đồng, nguồn thu từ cát tận thu và hoàn thuế chỉ khoảng 343 tỷ đồng, khiến giá trị hiện tại ròng (NPV) âm hơn 1.839 tỷ đồng, không đáp ứng điều kiện phê duyệt theo Nghị định 57 về hoạt động nạo vét cảng biển, đường thủy.
Không chỉ hiệu quả tài chính thấp, khu vực cửa Định An còn bồi lắng rất nhanh. Sau khi nạo vét đạt độ sâu 6,5 m, luồng chỉ duy trì được khoảng hai tháng trước khi bị bồi trở lại. Khối lượng bùn cát bồi lấp hằng năm ước gần 6,92 triệu m3, kéo theo chi phí duy tu rất lớn.
Trên cơ sở kết quả này, Cục Hàng hải và Đường thủy kiến nghị Bộ Xây dựng không phê duyệt dự án và đưa công trình ra khỏi danh mục đầu tư theo hình thức xã hội hóa.
Dù vậy, TP Cần Thơ cho rằng đây vẫn là tuyến hàng hải chiến lược, kết nối vùng Đồng bằng sông Cửu Long với các tuyến vận tải quốc tế, trong đó có Campuchia. Thành phố kiến nghị Bộ Xây dựng tiếp tục nghiên cứu giải pháp kỹ thuật và tài chính phù hợp, đồng thời xây dựng kế hoạch nạo vét, duy tu thường xuyên nhằm khai thác hiệu quả hệ thống cảng trên sông Hậu.
Bốc dỡ hàng tại cảng Cái Cui trên sông Hậu, TP Cần Thơ. Ảnh: Hưng Lợi
Trước đó, cuối năm 2009, dự án luồng cho tàu biển lớn vào sông Hậu qua kênh Quan Chánh Bố được triển khai với vốn gần 8.000 tỷ đồng tại huyện Duyên Hải, tỉnh Trà Vinh (nay thuộc Vĩnh Long).
Dự án nạo vét, cải tạo 46,5 km luồng, gồm đoạn trên sông Hậu, kênh Quan Chánh Bố, kênh Tắt và kênh biển. Tuyến được đưa vào khai thác giai đoạn một năm 2016, cho phép tàu 10.000 tấn đầy tải và 20.000 tấn giảm tải vào 13 cảng trên sông Hậu.
Tuy nhiên, sau khi hoàn thành giai đoạn hai, tuyến cũng bồi lắng nhanh dù được nạo vét hằng năm. Việc tàu lớn khó lưu thông khiến luồng mới chỉ khai thác khoảng 45% công suất thiết kế hơn 27 triệu tấn hàng hóa mỗi năm.
Cùng với tình trạng bồi lấp ở cửa Định An, khoảng 70% hàng hóa xuất nhập khẩu của Đồng bằng sông Cửu Long vẫn phải trung chuyển qua các cảng Cái Mép - Thị Vải và TP HCM, làm tăng chi phí logistics, giảm sức cạnh tranh của hàng hóa khu vực.
An Bình
