Các ngân hàng trung ương đang trữ lượng vàng cao nhất 50 năm, nhằm đa dạng hóa tài sản, phòng ngừa trừng phạt tài chính, giảm phụ thuộc USD.
Vài năm gần đây, các ngân hàng trung ương trên thế giới không ngừng gom thêm vàng. Xu hướng ngày càng tăng tốc, khiến lượng vàng họ đang nắm giữ đã đạt hơn 36.000 tấn, mức cao nhất kể từ năm 1975.
Các ngân hàng trung ương tăng tốc mua vàng kể từ khi xung đột Ukraine nổ ra năm 2022. Theo Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), bốn năm qua, các ngân hàng trung ương đã mua trung bình 1.000 tấn vàng mỗi năm, gấp đôi mức bình quân của thập kỷ trước và cũng góp phần đẩy giá vàng tăng mạnh năm ngoái.
Khảo sát mới nhất của WGC cho biết 45% ngân hàng trung ương dự kiến tiếp tục tăng lượng vàng nắm giữ trong 12 tháng tới, là mức cao kỷ lục. Vậy điều gì khiến các ngân hàng trung ương ngày càng muốn tích trữ vàng?
Các ngân hàng trung ương nắm giữ nhiều loại tài sản làm dự trữ hoặc tiết kiệm. Chúng thường dưới dạng ngoại tệ và trái phiếu chính phủ - đặc biệt là trái phiếu Kho bạc Mỹ, tiền gửi, tiền mặt và kim loại quý như vàng.
Sản lượng mua bán vàng (tấn) của các ngân hàng trung ương toàn cầu giai đoạn từ 2024 đến nay. Nguồn: WGC
Những tài sản này có thể được sử dụng để can thiệp vào thị trường tài chính, nhằm hỗ trợ đồng nội tệ hoặc ứng phó với các giai đoạn biến động mạnh. Chúng cũng giúp giảm áp lực trong các cuộc khủng hoảng tiền tệ hoặc khi vay vốn từ nước ngoài trở nên khó khăn hoặc quá đắt đỏ.
Ông Luke Hartigan, chuyên gia kinh tế tại Đại học Sydney, cho biết nhu cầu vàng của các ngân hàng trung ương không tăng đồng đều. Kể từ năm 2009, lực mua mạnh chủ yếu đến từ các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển, dẫn đầu là Nga, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ và Kazakhstan.
Có nhiều nguyên nhân cho xu hướng này. Theo khảo sát thường niên của WGC, 90% ngân hàng trung ương cho biết vàng có khả năng duy trì giá trị tốt trong thời kỳ khủng hoảng. Kim loại quý này cũng được xem là kênh lưu giữ giá trị dài hạn, đặc biệt trong giai đoạn lạm phát cao. Đồng thời, nó giúp đa dạng hóa danh mục, tức phân bổ tài sản vào nhiều loại hình và nhiều thị trường để giảm rủi ro.
"Nhưng nguyên nhân quan trọng đang ngày càng nổi lên là vàng giúp bảo vệ các quốc gia trước các lệnh trừng phạt tài chính từ nước ngoài", ông Luke, chỉ ra.
Trừng phạt tài chính là các biện pháp nhằm hạn chế hoặc cắt khả năng tiếp cận vốn, dịch vụ tài chính hoặc thị trường quốc tế của một quốc gia. Các chính phủ sử dụng công cụ này để gây sức ép và buộc nước bị trừng phạt thay đổi hành vi.
Các nghiên cứu cho thấy việc Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) và nhiều nước khác gia tăng sử dụng biện pháp trừng phạt tài chính đã thúc đẩy các nền kinh tế mới nổi chuyển mạnh sang tích trữ vàng.
Cụ thể, sau khi phương Tây áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Nga vì sáp nhập Crimea năm 2014, Ngân hàng Trung ương Nga đã đẩy nhanh mua vàng và từ đó đến nay trở thành quốc gia mua vàng nhiều nhất thế giới.
Đến 2022, việc Nga bị loại khỏi hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT và khoảng 300 tỷ USD tài sản của ngân hàng trung ương nước này ở nước ngoài bị phong tỏa đã khiến nhiều nền kinh tế mới nổi, đặc biệt là Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ và Ấn Độ, tiếp tục tăng tốc mua vàng.
Hiện Ngân hàng Trung ương Nga đang dự trữ 2.292 tấn vàng. Trong khi, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) đã có tháng thứ 20 liên tiếp mua ròng vàng. Đầu năm đến tháng 5, Trung Quốc mua 25 tấn vàng, nằm trong ba quốc gia tích lũy vàng nhiều nhất, hiện đạt khoảng 2.331 tấn.
Khảo sát của WGC cũng phản ánh mối lo này. Khoảng 37% ngân hàng trung ương tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển bày tỏ "lo ngại về các lệnh trừng phạt" hoặc "dự đoán về những thay đổi trong hệ thống tiền tệ quốc tế", dẫn đến quyết định tăng nắm giữ vàng.
Công nhân đóng dấu lên các thỏi vàng tại Nhà máy Kim loại màu Prioksky ở Kasimov, Nga, ngày 14/2/2017. Ảnh: Reuters
Các ngân hàng trung ương gia tăng mua vàng còn diễn ra song song với thay đổi trong cơ cấu dự trữ ngoại hối toàn cầu. Theo Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), vàng hiện chiếm 27% tổng dự trữ của các ngân hàng trung ương, cao hơn trái phiếu kho bạc Mỹ (22%), vốn được xem là an toàn nhất thế giới.
Một phần nguyên nhân đến từ việc giá vàng tăng mạnh thời gian qua. Tuy nhiên, xu hướng này còn phản ánh nỗ lực giảm phụ thuộc vào đồng USD - đồng tiền thống trị hệ thống tài chính toàn cầu, còn vàng chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng dự trữ ngoại hối, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển.
Lượng vàng mà các ngân hàng trung ương đang nắm giữ hiện đã gần quay trở lại mức của giai đoạn cuối hệ thống Bretton Woods năm 1971, khi giá trị đồng USD còn được neo vào giá vàng. Đến thập niên 1990, nhiều ngân hàng trung ương bắt đầu bán ra lượng lớn vàng dự trữ.
Năm 1997, Bộ trưởng Tài chính Australia khi đó, Peter Costello, từng nhận định "vàng không còn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống tài chính quốc tế". Nhưng nay, bất ổn kinh tế và rủi ro địa chính trị ở mức cao khiến nhu cầu vàng của các ngân hàng trung ương tăng cao trở lại.
"Các ngân hàng trung ương đã quay lại gom mua trong tháng 5, với động thái mạnh mẽ hơn", bà Marissa Salim, Trưởng nhóm nghiên cứu cấp cao khu vực châu Á Thái Bình Dương tại WGC, cho biết. Đơn cử, đầu năm đến nay, ngân hàng trung ương mua nhiều vàng nhất đến từ Ba Lan, với 64 tấn. Tổng dự trữ vàng của Ba Lan hiện đạt 614 tấn, tiến gần mục tiêu 700 tấn.
Tuy nhiên, xét về xu hướng dài hạn, vàng khó có thể trở lại thời kỳ hoàng kim trước đây, khi các đồng tiền chủ chốt trên thế giới còn theo chế độ bản vị vàng", theo chuyên gia kinh tế Luke Hartigan.
Phiên An (theo The Conversation, WGC, Kitco)
