Nguồn hình ảnh, EPA/Shutterstock
- Tác giả, Amir Azimi
- Vai trò, BBC News Tiếng Ba Tư
Được đăng 7 phút trước
Thời gian đọc: 8 phút
Sau 10 ngày liên tục đáp trả các đòn tấn công của Mỹ liên quan đến việc kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược Eo biển Hormuz, giới lãnh đạo Iran dường như đứng trước ba lựa chọn. Tuy nhiên, không lựa chọn nào cho thấy một con đường rõ ràng đến chiến thắng.
Lựa chọn thứ nhất là chấp nhận phần lớn những gì Washington yêu cầu: bảo đảm quyền tự do và an toàn hàng hải qua Eo biển Hormuz bằng cách chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại; từ bỏ hoặc cắt giảm kho uranium làm giàu ở cấp độ cao của Iran; đồng thời chấp nhận các cuộc thanh sát nghiêm ngặt của cơ quan giám sát hạt nhân quốc tế.
Đổi lại, Tehran sẽ muốn Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, nới lỏng các lệnh trừng phạt và cam kết không tiếp tục tấn công.
Đây có lẽ là lựa chọn ít tốn kém nhất về mặt quân sự, nhưng lại có cái giá chính trị lớn nhất.
Việc mở lại Eo biển Hormuz mà có được sự thừa nhận về vai trò của Iran trong việc quản lý tuyến hàng hải này sẽ đồng nghĩa với việc từ bỏ điều mà một bộ phận trong giới lãnh đạo Iran ngày càng coi là một công cụ răn đe mới, thậm chí có vẻ hiệu quả hơn cả tên lửa, các lực lượng đồng minh trong khu vực hay chương trình hạt nhân của Iran.
Lần đầu tiên, Cộng hòa Hồi giáo Iran đã cho thấy họ có khả năng khiến nền kinh tế toàn cầu phải trả giá ngay lập tức nếu lãnh thổ của họ bị đối thủ tấn công.
Trong khi đó, Tehran từ lâu đã coi chương trình hạt nhân là một quyền lợi chính đáng mà họ không thể bị ép buộc từ bỏ.
Nếu nhượng bộ những yêu cầu áp đặt những hạn chế nghiêm ngặt đối với hoạt động hạt nhân sau nhiều tháng bị tấn công, điều đó sẽ tạo điều kiện để phe cứng rắn lập luận rằng sức ép quân sự của Mỹ đã phát huy hiệu quả.
Đồng thời, nó cũng có thể mở đường cho những yêu sách tiếp theo liên quan đến chương trình tên lửa của Iran và quan hệ của Tehran với Hezbollah ở Lebanon, các nhóm Hồi giáo Shia tại Iraq và lực lượng Houthi ở Yemen.
Lựa chọn thứ hai là leo thang xung đột. Iran có thể tăng cường tấn công các căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực, tàu thuyền và các hạ tầng cơ sở trọng yếu tại các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh, với hy vọng giá năng lượng tăng cao và tình trạng gián đoạn trên diện rộng sẽ buộc Washington cùng các đồng minh phải nhượng bộ.
Tuy nhiên, lựa chọn này tiềm ẩn rủi ro quân sự lớn nhất. Một cuộc tấn công gây thương vong lớn hoặc mang tính phá huỷ cao lên những hạ tầng cơ sở vùng Vịnh có thể khiến "hàng xóm" của Iran trực tiếp tham chiến, buộc Tehran phải đối đầu với một liên minh rộng lớn hơn.
Lựa chọn thứ ba là duy trì tình trạng bất ổn hiện tại: gây đủ sức ép lên hoạt động vận tải biển và thị trường năng lượng để giữ đòn bẩy đàm phán, nhưng không đến mức châm ngòi cho một cuộc chiến toàn diện mới với Mỹ.
Đây dường như là cách tiếp cận phù hợp với tư duy lâu nay của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Tehran không nhất thiết phải đánh bại một đối thủ mạnh hơn, miễn là có thể tồn tại lâu hơn sự sẵn sàng tiếp tục cuộc chiến của đối phương. Bản thân việc tồn tại cũng có thể được coi là một chiến thắng.
Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt, thiệt hại chiến tranh và lạm phát đang ngày càng tạo áp lực lên tình hình trong nước.
Theo thời gian, một nghịch lý có thể xuất hiện: Iran càng sử dụng Eo biển Hormuz như một vũ khí thì sức mạnh của công cụ này càng có nguy cơ suy giảm, nếu các quốc gia khác tìm được những tuyến đường mới để xuất khẩu năng lượng và hàng hóa mà không phải đi qua khu vực này.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cũng thừa nhận mâu thuẫn đó. Ông cho rằng giá trị của Eo biển Hormuz nằm ở việc làm gia tăng lưu lượng tàu thuyền đi qua chứ không phải làm giảm lưu lượng.
Một tuyến hàng hải luôn trong tình trạng mất an toàn sẽ khiến thế giới tìm cách giảm phụ thuộc vào Iran.
Ai đang ra quyết định?
Tình hình càng trở nên phức tạp vì những bất định trong cơ chế ra quyết định của Iran.
Dưới thời Đại giáo chủ Ali Khamenei, người đã thiệt mạng trong một cuộc không kích khi cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran bùng phát hồi tháng Hai, những bất đồng giữa các chính trị gia được bầu, giới giáo sĩ và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo cuối cùng đều do lãnh tụ tối cao phân xử.
Tổng thống Masoud Pezeshkian cùng các nhà ngoại giao của ông có thể muốn đạt được một thỏa thuận nhằm giảm sức ép kinh tế và khôi phục ổn định.
Trong khi đó, phe cứng rắn tại Quốc hội, những thiết chế quyền lực không qua bầu cử và các cơ quan truyền thông bảo thủ có thể lo ngại rằng những nhượng bộ lớn sẽ làm suy yếu nền tảng tư tưởng của Cộng hòa Hồi giáo và khiến lực lượng ủng hộ cốt lõi xa rời chính quyền.
Câu hỏi lớn nhất liên quan đến quân đội, đặc biệt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).
Chương trình tên lửa, những liên minh khu vực và chiến lược tại Eo biển Hormuz đều là nền tảng tạo nên tầm ảnh hưởng của lực lượng này.
Tuy nhiên, vẫn chưa rõ tiếng nói của các chỉ huy quân sự trọng lượng tới mức nào đối với việc ra quyết định liên quan đến leo thang xung đột hay đàm phán.
Ba lựa chọn mà Tehran đang đối mặt không tạo ra cùng một mức độ tổn thất đối với các bên trong hệ thống.
Những người theo đường lối thực dụng có thể ủng hộ một thỏa thuận; phe cứng rắn có thể muốn tiếp tục cầm cự; còn một số chỉ huy quân đội có thể coi việc leo thang là cách tăng vị thế đàm phán của Iran.
Do đó, vấn đề không chỉ là Iran sẽ chọn con đường nào, mà còn là ai có quyền đưa ra lựa chọn đó.
Người Iran đang nói gì?
Iran và Mỹ từng ký một Biên bản ghi nhớ (MoU) vào tháng Sáu nhằm chấm dứt các hoạt động quân sự, mở lại Eo biển Hormuz và hướng tới một thỏa thuận kết thúc chiến tranh trong vòng 60 ngày.
Tuy nhiên, chỉ ba tuần sau khi văn kiện được ký kết, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn "đã chấm dứt" sau khi Iran tấn công các tàu thuyền ở eo biển Hormuz và Mỹ đáp trả bằng các cuộc không kích.
Một phụ nữ Iran nói với BBC News Tiếng Ba Tư rằng bà "rất, rất đau buồn" khi giao tranh bùng phát trở lại.
Bà từng hy vọng MoU sẽ tạo điều kiện để hai bên giải quyết những bất đồng còn tồn tại và khôi phục ổn định.
Giờ đây, bà lo rằng hạ tầng cơ sở sẽ tiếp tục bị tàn phá và cả dân thường lẫn quân nhân sẽ tiếp tục thiệt mạng.
Người phụ nữ này đổ lỗi cho phe cứng rắn trong hệ thống chính trị Iran vì đã theo đuổi những chính sách có tính hủy hoại, đồng thời chỉ trích một số nhân vật đối lập ở nước ngoài mà bà cho rằng đã cổ vũ chiến tranh.
Một phụ nữ khác ở Tehran cho biết công ty xuất nhập khẩu nơi bà làm việc đã đóng cửa, khiến bà thất nghiệp suốt bốn tháng dù có bằng tiến sĩ và 17 năm kinh nghiệm.
"Không ai tuyển người vì không ai biết điều gì sẽ xảy ra", bà nói.
Bà mô tả tình trạng giá cả leo thang, mất điện, thiếu nước, nạn trộm cắp gia tăng và thỉnh thoảng vẫn có tiếng súng vào ban đêm. Bà hiện đang hạn chế tối đa việc đi lại trong thành phố.
Những câu chuyện này không dẫn đến một kết luận chính trị duy nhất. Các cuộc tấn công từ bên ngoài có thể khiến ngay cả những người phản đối Cộng hòa Hồi giáo cũng nổi giận với Mỹ và Israel. Tuy nhiên, chúng cũng cho thấy giới hạn của việc yêu cầu người dân chịu đựng khó khăn vô thời hạn với danh nghĩa kháng cự.
Về phía ông Trump, ông cũng phải đối mặt với những lựa chọn không hề dễ dàng: mở rộng chiến tranh, tiếp tục duy trì sức ép quân sự và kinh tế, hoặc chấp nhận một thỏa thuận cho phép Iran duy trì chương trình hạt nhân dân sự với giới hạn đặt dưới sự giám sát chặt chẽ hơn.
Không phương án nào bảo đảm sẽ dẫn đến chiến thắng.
Cuộc đối đầu có thể sẽ tiếp tục kéo dài trong nhiều tháng với các chu kỳ tấn công, hòa giải và ngừng bắn tạm thời.
Câu hỏi mang tính quyết định là Iran có thể duy trì Eo biển Hormuz như một đòn bẩy chiến lược trong bao lâu mà không châm ngòi cho một cuộc chiến toàn diện, bất ổn mới trong nước hoặc khiến thế giới xây dựng các tuyến vận tải thay thế, làm giảm tầm quan trọng của eo biển này.
