Mô hình thời tiết "khối chặn Omega" đang khiến Tây Âu trải qua đợt nắng nóng kỷ lục, với vòm nhiệt bao phủ nhiều khu vực.
Tây Âu đang hứng chịu đợt nắng nóng gay gắt, gây gián đoạn cuộc sống ở nhiều nước. Pháp ngày 24/6 ghi nhận nhiệt độ trung bình ngày 30 độ C, cao nhất kể từ khi bắt đầu ghi nhận số liệu vào năm 1947. Hơn nửa quốc gia này nằm trong cảnh báo nhiệt màu đỏ, mức cao nhất tại nhiều nước châu Âu, với hàng chục nghìn hộ gia đình ở miền tây bị mất điện.
Anh, Tây Ban Nha đều ghi nhận ngày tháng 6 nóng kỷ lục kể từ năm 1950. Tại Italy, 16 cảnh báo đỏ đang có hiệu lực, hầu hết ở miền bắc và miền trung nước này.
Theo các nhà khoa học, đợt nắng nóng hiện nay được thúc đẩy bởi mô hình thời tiết gọi là "khối chặn Omega", gồm một vùng áp cao lớn nằm giữa hai vùng áp thấp. Cấu trúc này có thể duy trì ổn định trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, khiến hệ thống thời tiết khác khó di chuyển vào.
Chính vùng áp cao bị mắc kẹt này tạo điều kiện cho vòm nhiệt (heat dome) hình thành trên phần lớn Tây và Trung Âu, biến khu vực thành một "lò nung".
Một người dân tự làm mát bên đài phun nước gần tháp Eiffel ở Paris, Pháp ngày 24/6. Ảnh: AP
"Vòm nhiệt về cơ bản là những hệ thống áp cao gần như đứng yên trong vài ngày, giữ lại lượng nhiệt và độ ẩm nguy hiểm bên dưới", Mireia Ginesta, nhà nghiên cứu khí hậu tại Trường Smith về Doanh nghiệp và Môi trường, Anh, nói với AP.
Theo bà Ginesta, áp cao đồng nghĩa với việc không khí đang chìm xuống các tầng thấp hơn của khí quyển. "Khi không khí đi xuống các độ cao thấp hơn, nó bị nén lại. Áp suất tăng lên và nhiệt độ cũng tăng theo", bà Ginesta tiếp tục.
Quá trình này khiến không khí bên dưới ngày càng nóng hơn. Đồng thời, áp cao làm giảm sự hình thành mây và khiến gió yếu đi. Khi ít mây che phủ hơn, nhiều bức xạ Mặt Trời đến được mặt đất hơn. Lượng nhiệt tích tụ trong nhiều ngày liên tiếp tạo nên những đợt nóng kéo dài, còn gọi là sóng nhiệt.
"Vòm nhiệt là hiện tượng xảy ra trong dòng khí quyển ở tầng cao, còn sóng nhiệt là cái nóng mà chúng ta cảm nhận trực tiếp ở mặt đất", theo Jennifer Francis, nhà khoa học khí hậu thuộc Trung tâm Nghiên cứu Khí hậu Woodwell, Mỹ.
Vòm nhiệt cũng có thể dẫn đến các cơn dông với lượng mưa lớn, gió giật mạnh và mưa đá.
Vòm nhiệt khiến khí nóng tích tụ trên mặt đất. Đồ họa: Washington Post
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng đây là hiện tượng tự nhiên và không chỉ xảy ra ở châu Âu.
Những năm gần đây, các đợt vòm nhiệt tương tự cũng xuất hiện tại Mỹ, Canada, Australia và Nam Á. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiệt độ trung bình toàn cầu liên tục tăng, cùng một kiểu hình thời tiết hiện nay có thể tạo ra mức nhiệt cao hơn đáng kể so với trước đây.
Theo Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU), nhiệt độ trung bình toàn cầu hiện cao hơn khoảng 1,4°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Mức tăng của châu Âu đã đạt khoảng 2,4°C, trở thành lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới.
"Gần như toàn bộ lượng nhiệt này bắt nguồn từ hiệu ứng nhà kính do con người gây ra từ phát thải nhiên liệu hóa thạch, còn cách phân bố thực tế của lượng nhiệt dư thừa này lại phụ thuộc nhiều yếu tố", Ben Clarke, nhà nghiên cứu về thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu tại Cao đẳng Hoàng gia London, Anh, nói với AFP.
Bên cạnh yếu tố toàn cầu, một số đặc điểm khu vực cũng khiến châu Âu nhạy cảm hơn với biến đổi khí hậu. Một trong số đó là việc châu Âu nằm gần khu vực Bắc Cực, nơi đang nóng lên nhanh hơn phần còn lại của thế giới, với mức tăng khoảng 3,2°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, theo Copernicus.
Sự nóng lên của Bắc Cực đi kèm với hiện tượng gọi là "phản xạ albedo". Khi băng và tuyết tan, các bề mặt tối như đất liền và đại dương lộ ra, hấp thụ nhiều nhiệt hơn so với bề mặt trắng phản xạ ánh sáng. Điều này làm gia tăng lượng nhiệt giữ lại trong hệ thống khí hậu.
Carlo Buontempo, giám đốc Copernicus, cho biết nhiều khu vực ở châu Âu từng có mùa đông với điều kiện đóng băng thường xuyên nay không còn duy trì được trạng thái đó.
"Điều này đồng nghĩa với việc bề mặt đất tối màu được phơi lộ nhiều hơn thay vì được che phủ bởi tuyết trắng", ông Buontempo nói. Khi mặt đất hấp thụ nhiều năng lượng Mặt Trời hơn, nhiệt độ khu vực tiếp tục tăng lên.
Một yếu tố khác là sự suy giảm ô nhiễm aerosol tại châu Âu trong nhiều thập kỷ qua. Aerosol là các hạt cực nhỏ lơ lửng trong một không khí, có khả năng phản xạ một phần ánh sáng Mặt Trời và làm tăng khả năng phản xạ của mây. Khi lượng aerosol giảm nhờ các chính sách môi trường, lượng bức xạ từ Mặt Trời tới được bề mặt Trái Đất cũng nhiều hơn.
"Giảm ô nhiễm không khí là vô cùng quan trọng đối với sức khỏe hô hấp, nhưng cũng làm tăng lượng bức xạ Mặt Trời tại bề mặt, vì nhiều loại hạt vật chất trong không khí có xu hướng làm lệch hướng ánh sáng Mặt Trời", chuyên gia Clarke nói.
Nhiệt độ tại Tây Âu ngày 24/6. Đồ họa: CNN
Koh Tieh Yong, giảng viên tại Đại học Quốc gia Singapore, nói với Channel News Asia rằng vòm nhiệt về bản chất là một cơ chế tự nhiên của khí quyển, nhưng lưu ý hiện tượng này và tình trạng biến đổi khí hậu có thể có liên quan.
Quá trình ấm lên toàn cầu, đặc biệt là sự nóng lên nhanh hơn ở Bắc Cực, có thể làm suy yếu luồng gió mạnh ở tầng cao khí quyển và khiến điều kiện hình thành vòm nhiệt trở nên thuận lợi hơn, theo ông Koh.
Liz Bentley, giám đốc Hiệp hội Khí tượng Hoàng gia Anh, chung quan điểm.
"Biến đổi khí hậu chắc chắn đang khiến các đợt nắng nóng xuất hiện thường xuyên hơn, gay gắt và kéo dài hơn so với trước đây", bà Bentley nói.
Như Tâm (Theo AP, AFP, Reuters)
