Sau hơn ba tháng chiến sự, Mỹ - Iran đang đối mặt tiến trình đàm phán ì ạch, khi cả hai bên đều không chấp nhận nhượng bộ nhau.
Ông Donald Trump đắc cử tổng thống năm 2024 với lời hứa sẽ không để Mỹ bị kéo vào các cuộc chiến tranh vô tận. Nhưng giờ đây, Tổng thống Trump đang phải đối mặt với nhiệm vụ khó khăn, đó là chấm dứt cuộc chiến mà ông đã phát động nhắm vào Iran từ ngày 28/2.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký bản ghi nhớ với Mỹ tại Tehran, Iran ngày 18/6. Ảnh: AP
Washington và Tehran tháng trước ký bản ghi nhớ chấm dứt giao tranh, mở cửa eo biển Hormuz và dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ đối với cảng biển Iran. Hai bên nhất trí sẽ thảo luận về các vấn đề nan giải hơn, như chương trình hạt nhân của Iran và các lệnh trừng phạt khác, trong vòng 60 ngày tiếp theo.
Tuy nhiên, hai tuần sau khi bản ghi nhớ có hiệu lực, các cuộc đàm phán hạt nhân vẫn chưa thực sự bắt đầu. Thay vào đó, Mỹ và Iran vẫn đang tranh cãi về việc ai là bên kiểm soát eo biển Hormuz, liệu Israel có phải chấm dứt cuộc chiến ở Lebanon hay không, và các tài sản Iran bị đóng băng do lệnh trừng phạt của Mỹ có được giải phóng hay không.
"Đây là những vấn đề đáng ra đã phải được giải quyết xong xuôi", Benoit Faucon, nhà phân tích của WSJ, cho hay. Nhưng đến nay, Mỹ và Iran chưa đạt được bất cứ nhượng bộ lẫn nhau nào để có thể chuyển sang đàm phán những vấn đề phức tạp hơn.
Faucon nhận định Tổng thống Trump đang đối mặt với một "vũng lầy đàm phán", khi Iran áp dụng chiến thuật quen thuộc, đó là kéo dài thời gian thương lượng và trì hoãn bất kỳ sự nhượng bộ nào chạm đến lằn ranh đỏ của họ.
Chiến thuật này vốn không xa lạ đối với những người từng tham gia đàm phán hạt nhân cùng Iran trước đây. Mỹ dưới thời tổng thống Barack Obama và các cường quốc thuộc nhóm P5+1 đã phải mất nhiều năm đối thoại cùng vô số lần trì hoãn với Iran mới có thể ký được Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) năm 2015 để kiềm chế chương trình hạt nhân của Tehran.
Dù vậy, các bên cuối cùng vẫn không thể ép được Tehran đưa ra những nhượng bộ vượt quá lằn ranh đỏ của họ. Iran vẫn duy trì được quyền làm giàu uranium cũng như chương trình hạt nhân mà họ tuyên bố là phục vụ mục đích dân sự của mình.
Richard Nephew, cựu quan chức ngoại giao cấp cao Mỹ từng có nhiều năm đàm phán với Iran, cho biết không có gì ngạc nhiên khi Tehran đến nay vẫn gạt bỏ mọi cuộc thương lượng thực chất về vấn đề hạt nhân, đồng thời cuốn Washington và các bên trung gian vào những tranh cãi về các điều khoản ngừng bắn.
"Lịch sử đàm phán hạt nhân với Iran từ năm 2003 đến nay cho thấy người Iran rất giỏi trong việc trì hoãn các vấn đề hạt nhân nhạy cảm và quan trọng, trong khi cố gắng hướng cuộc thảo luận vào những điều khoản và chủ đề mà họ có lợi thế hơn", ông Nephew nói.
Các đặc phái viên của ông Trump, gồm Steve Witkoff và Jared Kushner, đã kỳ vọng có thể hồi sinh tiến trình đàm phán hòa bình đang đình trệ khi đặt chân đến Qatar tuần này, trước khi chuyển sang vấn đề làm thế nào để kiềm chế chương trình hạt nhân Iran.
Nhưng tiến trình đàm phán đã bị đe dọa gần đây khi hai bên xảy ra giao tranh trong suốt ba ngày.
Tehran thấy bất bình khi Oman thiết lập tuyến hàng hải trong lãnh hải nước này để tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz mà không có sự cho phép của Iran. Họ đáp trả bằng cách nối lại các cuộc tấn công vào tàu hàng, buộc Mỹ phải tiến hành các cuộc không kích vào Iran trước khi cả hai bên đồng ý ngừng bắn và tái khởi động đàm phán tại Qatar.
Tổng thống Trump ngày 1/7 ca ngợi tiến triển của các cuộc đàm phán gián tiếp giữa Iran và Mỹ tại Doha, nói rằng các bên đã có những cuộc trao đổi thuận lợi.
"Tổng thống sẽ không cử quân đội của chúng ta quay trở lại trừ khi bắt buộc", Phó tổng thống Mỹ JD Vance nói ngày 1/7. "Nếu họ cố gắng tái xây dựng chương trình hạt nhân hoặc định tiếp tục tấn công tàu thương mại, điều đó sẽ làm thay đổi tính toán của chúng tôi. Nhưng hiện tại, những gì Tổng thống chỉ thị là: hãy đi và đạt được thỏa thuận".
Ông Trump nói trong cuộc phỏng vấn sau đó rằng Iran "đồng ý với gần như mọi thứ chúng tôi cần".
Nhưng ngay sau đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đăng thông điệp cho rằng chính Mỹ là bên "gây mất an ninh trong khu vực". Đây được coi là thông điệp cho thấy quá trình đàm phán ở Doha không diễn ra thuận lợi như những gì ông Trump tuyên bố.
"Hòa bình trong khu vực chỉ có thể bền vững khi mang tính toàn diện, bao trùm và không có sự can thiệp từ bên ngoài", Ngoại trưởng Araghchi tuyên bố. Tiến trình đàm phán giữa hai bên đang tạm ngừng, ít nhất là tới ngày 9/7, khi Iran tổ chức tang lễ cho cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei.
Nhà bình luận Alan Eyre, chuyên gia tại Viện Trung Đông, nói với Al Jazeera rằng tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Iran những ngày qua diễn ra khá rời rạc và ông hy vọng hai bên sẽ đẩy nhanh tốc độ sau tang lễ của ông Ali Khamenei.
"Hai bên đến nay vẫn chưa thống nhất được cơ chế để duy trì sự thông suốt của eo biển Hormuz, cũng như cách giải quyết các vấn đề liên quan đến Lebanon và chương trình hạt nhân của Iran", Eyre cho hay. "Vấn đề gai góc hơn liên quan đến hạt nhân gần như đang bị gác lại".
Các cuộc đàm phán kéo dài đang đặt ra một bài toán khó cho ông Trump, người từng tuyên bố trên mạng xã hội năm 2020 rằng "Iran chưa bao giờ thắng một cuộc chiến, cũng như chưa bao giờ thua trong một cuộc đàm phán".
Tuy nhiên, nếu hai bên quay trở lại vòng xoáy chiến tranh, điều này sẽ đi ngược lại cam kết lâu nay của ông về việc tránh sa lầy trong các cuộc xung đột không có hồi kết. Trong chiến dịch tranh cử năm 2024, ông tuyên bố sẽ "khép lại vĩnh viễn thời kỳ của những cuộc chiến vô nghĩa, ngu ngốc và bất tận".
Khi Nhà Trắng tỏ rõ lập trường phản đối ý tưởng nối lại hành động quân sự, kịch bản dễ xảy ra là thế bế tắc kéo dài, với các cuộc đàm phán tiếp diễn không có hồi kết hoặc dần rơi vào bế tắc, theo Laurence Norman, nhà bình luận của WSJ.
Trong thời gian đó, Mỹ và Iran sẽ chỉ duy trì những điều khoản tối thiểu của bản ghi nhớ, gồm Mỹ không áp đặt thêm lệnh trừng phạt mới, chương trình hạt nhân Iran giữ nguyên hiện trạng và Tehran tiếp tục được nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ.
"Iran hoàn toàn sẵn sàng kéo dài tiến trình thay vì tạo ra tiến triển. Họ hiểu rằng, ít nhất trong ngắn hạn, thời gian đang đứng về phía mình", chuyên gia Eyre nhận định.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại thủ đô Washington ngày 24/6. Ảnh: AFP
Bản ghi nhớ tạm thời thực chất đặt ra một vài điều kiện quan trọng làm "luật chơi" cho đến khi hai bên đạt được thỏa thuận cuối cùng, theo David S. Cloud, nhà bình luận của WSJ. Hạn chót dự kiến là ngày 18/8, song các cuộc đàm phán có thể được gia hạn nếu cả hai bên đồng ý.
Bộ Tài chính Mỹ cũng đã thực hiện lời hứa của chính quyền Trump về việc nới lỏng các lệnh trừng phạt dầu mỏ đối với Tehran và cho phép Iran tự do tiếp nhận nguồn doanh thu này. Đây được xem là phao cứu sinh kinh tế quan trọng cho chính quyền Iran, giúp họ có thể thu về 10 tỷ USD chỉ trong vòng hai tháng.
Hamidreza Azizi, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu An ninh và Quốc tế Đức, nhận định rằng dù sử dụng mọi chiến thuật trì hoãn, giới lãnh đạo Iran cuối cùng vẫn muốn tìm kiếm một thỏa thuận dài hạn với Mỹ nhằm giảm bớt sự cô lập về kinh tế và giảm thiểu nguy cơ xung đột tái diễn.
"Họ cần đòn bẩy để có thể từng bước đưa đất nước trở lại bình thường. Nhưng đồng thời, họ cũng lo ngại chiến sự có thể bùng phát trở lại bất cứ lúc nào", ông nói.
Tàu bè neo đậu ngoài khơi thành phố Bandar Abbas của Iran bên eo biển Hormuz ngày 1/6. Ảnh: AFP
Nhà bình luận Faucon cho rằng việc duy trì hiện trạng vẫn mang lại những lợi ích nhất định cho cả hai phía. Iran sẽ không phải đưa ra những nhượng bộ lớn đối với chương trình hạt nhân của mình, vốn được họ tuyên bố là vì mục đích hòa bình.
Chính quyền Trump trong khi đó sẽ không phải thực hiện cam kết dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt đối với Iran, động thái có thể vấp phải phản ứng từ quốc hội và mang lại nguồn lực tài chính lớn để Tehran tái thiết quân đội cũng như tiếp tục hỗ trợ các lực lượng đồng minh trong khu vực.
Tuy nhiên, các nhà phân tích cũng chỉ ra có nhiều kịch bản có thể khiến thế bế tắc hiện tại chấm dứt. Căng thẳng giữa Israel và Iran có thể một lần nữa leo thang thành xung đột trực diện liên quan tình hình ở Lebanon, nơi mà chính quyền của Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã phát động cuộc chiến chống nhóm vũ trang Hezbollah. Tehran nhiều lần cảnh báo việc Israel tiếp tục hoạt động quân sự ở Lebanon sẽ bị coi là vi phạm các điều khoản ngừng bắn.
Nhà Trắng cũng có thể kết luận rằng Iran thiếu nghiêm túc trong các cuộc đàm phán hạt nhân. Cùng với việc Tehran cố tình kiểm soát eo biển Hormuz, những điều này sẽ khiến hiện trạng không thể duy trì thêm được nữa.
"Nhiều khả năng bản ghi nhớ đã ký sẽ là thỏa thuận đầu tiên và là cuối cùng mà ông Trump và Iran ký kết với nhau", Michael Singh, cựu giám đốc phụ trách các vấn đề Trung Đông thuộc Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời tổng thống George W. Bush, nhận định.
Thanh Tâm (Theo WSJ, AFP, Reuters)
