Nhân chứng kể thời khắc chứng kiến chôn cất tập thể liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng

Những lời kể này được trình bày tại Hội thảo về xác minh, kết luận thông tin mộ liệt sĩ tập thể được an táng tại nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là khu vực công viên Lê Thị Riêng).

Hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng còn nguyên

Ông Phan Văn Mưa, phường Hòa Hưng cho biết khoảng những năm 1972 - 1973, ông thường cùng bạn bè trong xóm ra khu vực nghĩa trang Đô Thành chơi đùa, bắt cua, bắt ốc và tắm tại một hố nước nằm trong khuôn viên nghĩa trang.

Khi đó, bảo vệ thường nói với ông rằng cạnh hố nước ấy có một nơi chôn rất nhiều người. Nghe vậy, trẻ con trong nhóm cũng sợ nhưng vì không hiểu hết nên vẫn tiếp tục ra đó chơi. Tuy nhiên hình ảnh về hố nước và khu vực xung quanh đã in sâu trong ký ức của ông cho đến tận ngày nay.

"Năm 1982, tôi lên đường thực hiện nghĩa vụ quân sự. Sau khi xuất ngũ trở về địa phương vào năm 1985, nghĩa trang Đô Thành đã được giải tỏa hoàn toàn. Đến năm 1987, tôi được tuyển dụng vào Công ty Công trình đô thị quận 10 cũ và làm nhiệm vụ bảo vệ tại khu vực nghĩa trang cũ trong quá trình xây dựng công viên Lê Thị Riêng.

Thời gian công tác, tôi ở cùng chú Mười Bi, người từng làm việc tại nhà xác nghĩa trang Đô Thành trước năm 1975 và được nghe chú Mười kể lại sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân năm 1968, thi hài của nhiều chiến sĩ cách mạng đã được đưa về chôn tại khu vực này", ông Mưa hồi tưởng.

Theo ông Mưa, chuyện ông rõ nhất là sự việc xảy ra trong quá trình xây dựng công viên Lê Thị Riêng năm 1987. Thời điểm đó, đơn vị thi công đào hồ nước trong công viên đã làm lộ ra nhiều dấu tích hài cốt.

"Là bảo vệ tại hiện trường, tôi trực tiếp nhìn thấy nhiều xương tay, xương chân người cùng với quần áo, băng đạn, dép cao su và lựu đạn. Những hiện vật này cho thấy đây không phải phần mộ thông thường. Có lúc chính tay tôi đã tham gia thu gom và rửa sạch số hài cốt được phát hiện. Sau đó, theo chỉ đạo của lãnh đạo đơn vị, toàn bộ số hài cốt này được đưa về chùa An Quốc để thờ phụng", ông Mưa kể.

Một sự việc khác khiến ông nhớ mãi là vào khoảng năm 1993, khi đang làm nhiệm vụ bảo vệ tại công viên, ông đã gặp một người Việt kiều đến tìm hiểu khu vực này. Người đó nói rằng "trong công viên vẫn còn nhiều bộ đội hy sinh chưa được tìm thấy".

Sau đó, người này lấy ra một bức ảnh tư liệu, trong ảnh thi thể các chiến sĩ được xếp đối đầu nhau thành một hàng dài kéo dài rất xa.

Trong quá trình phối hợp cùng các cơ quan chức năng thời gian gần đây, ông Mưa nhận định có nhiều dấu mốc quan trọng như cây thánh giá lớn xuất hiện trong ảnh tư liệu cũ, con hẻm nối từ vị trí cây thánh giá ra đường Bắc Hải vẫn còn đến ngày nay, khu mộ đồng chí Lê Thị Riêng, phần vách tường cũ và vị trí cây me tây lớn phía sau tượng đài đồng chí Trần Phú.

Với những ký ức cá nhân và các thông tin ông được biết trong nhiều năm qua, ông mong rằng sẽ góp phần hỗ trợ các cơ quan chức năng, các nhà nghiên cứu tiếp tục xác minh, làm rõ vị trí hố chôn tập thể.

Còn ông Nguyễn Thành Phước, đường Nguyễn Thị Chuồi, xã Xuân Thới Sơn thì sinh ra và lớn lên tại khu Bắc Hải. Năm Mậu Thân 1968, ông 12 tuổi và nhớ rõ thời bấy giờ chính quyền đào tất cả là 3 hầm, mỗi hầm chiều ngang khoảng 4m, chiều dài khoảng 50m. Nhưng mà thực tế chỉ chôn có 2 hầm.

"Hầm mộ được xe ủi đất gạt sang hai bên và chôn người xuống. Họ chôn đầu nối đầu, một lớp như vậy chừng khoảng gần trăm người, xong rồi họ rắc lên các chất khử khuẩn. Xong rồi họ lót một lớp ván và ni lông lên. Xong họ tiếp tục chôn lớp người tiếp theo", ông Phước nói.

Về việc giải tỏa nghĩa địa làm công viên thì đã bốc hài cốt đi chưa? Ông Phước cho biết đã làm việc ở công viên hơn hai mươi năm nên ông khẳng định là chưa. Năm 1983 khi tiến hành bốc cốt chuyển về Lái Thiêu và Bình Hưng Hòa, người ta chỉ bốc những mộ có bia. Còn những chỗ san phẳng như hầm mộ tập thể này là hoàn toàn để nguyên, không ai đụng đến.

"Đến năm 1987 - 1988 khi múc đất làm hồ bơi và đắp đồi trong công viên, xe múc có làm lộ ra vài bộ hài cốt còn xương và một số đạn dược, quần áo. Tụi tôi thu thập rồi đem chôn lập đài mộ vô danh ở trên đồi công viên, từ đó họ ngưng xe không dám đụng vào khu vực đó nữa. Cho nên hai cái hầm mộ tập thể mấy trăm chiến sĩ này hiện nay vẫn còn nằm nguyên vẹn dưới lòng đất", ông Phước khẳng định.

Khả năng thêm một rãnh chôn ngay cổng công viên

Ông Võ Huy Thịnh, đường Nguyễn Văn Trỗi, phường Cầu Kiệu thì kể lại vào thời điểm đợt nổ súng của sự kiện 1968 khoảng 2-3 tuần, chiến sự tại các khu vực ngã tư Bảy Hiền, Bàn Cờ vẫn còn diễn ra ác liệt.

Lúc đó ông ngồi chơi tại khu vực Ông Tạ thì có tiếng còi hú xe cứu thương liên tục từ hướng nghĩa địa. Với tính tò mò của con nít, ông đã chạy theo xe đi vào bên trong nghĩa trang Đô Thành để xem hiện trường.

"Đúc kết lại toàn bộ những gì tôi chứng kiến, tôi khẳng định vị trí đó nằm ở khu đất có nền thấp cũ, sát bên cạnh trục đường thẳng từ cổng chính dẫn vô nhà xác xưa, hướng nhìn về cư xá Bắc Hải, ngay tại phạm vi công viên Lê Thị Riêng.

Tôi sẵn sàng ra thực địa để chỉ lại đúng vị trí. Đó là tâm nguyện lớn nhất của đời tôi, để đưa các anh hùng liệt sĩ của chúng ta đã ngã xuống vì độc lập, tự do được trở về với gia đình, đồng đội và nhân dân. Chứ các anh nằm đó tôi thấy lạnh lẽo và xót xa lắm", ông Thịnh bùi ngùi.

Còn ông Nguyễn Đình Đạt, đường Huỳnh Tấn Phát, phường Tân Mỹ góp vào một phần thông tin khác biệt và quan trọng.

Vào những ngày sau Tết Mậu Thân 1968, khi tiếng súng trong thành phố vừa tạm im, lệnh thiết quân luật đã hết, ba ông nghe người ta đồn có xe chở thi thể chiến sĩ giải phóng về nghĩa trang Đô Thành nên đã lấy xe chở ông và anh trai đến xem.

Khi đến nơi, ba cha con ông đứng ngay tại cổng nghĩa trang.

"Cái cổng hồi đó nhỏ lắm, bề ngang chừng 4 mét, nằm sát mặt đường Lê Văn Duyệt (bây giờ là đường Cách Mạng Tháng Tám), cách tim đường chỉ khoảng 15 - 20 mét thôi. Đứng từ cổng nhìn vào, tôi thấy người ta đang tập trung rất đông, thi thể rất nhiều.

Khi tôi vừa bước chân vào trong cổng chừng 2 - 3 mét để coi cho rõ, thì bất ngờ có một chiếc xe tải chở thi thể lùi đi thẳng vào, vô tình cái xe nó lùa, đẩy ngược tôi đi sâu vào trong khuôn viên nghĩa trang khoảng 10 mét nữa. Nhờ cái sự cố hy hữu đó mà tôi đã nhìn thấy cận cảnh những chi tiết mà cả đời này tôi không bao giờ quên được", ông Đạt kể.

Về đặc điểm tử sĩ, theo ông Đạt, khi thùng xe tải mở bung, các thi thể trên bụng vẫn còn thắt chặt dây nịt của quân đội.

Dấu hiệu nhận biết chắc chắn là chiến sĩ giải phóng, biệt động. Ông khẳng định đây hoàn toàn là thi thể các chiến sĩ của mình chứ không lẫn lộn với lính cộng hòa hay dân thường. Thời đó, các anh biệt động thành mặc đồ thường phục, quần sẫm màu giống hệt người dân Sài Gòn nên rất khó phân biệt.

Nhưng quy trình thu dọn chiến trường lúc đó, nếu lực lượng vũ trang thì họ sẽ ra lấy súng trước rồi lấy chính cái băng đạn để lại bên cạnh thi thể làm dấu phân biệt. Sau đó, đội lao công đào binh mới đến khiêng các thi thể có băng đạn hoặc các vết tích như mang dép râu, đeo dây đạn súng ngắn đi về nghĩa trang chôn tập thể.

"Tôi đề nghị cơ quan chức năng khi triển khai khai quật thì phải tổ chức đào các đường rãnh cắt ngang khu đất, chứ đừng đào dọc kẻo lệch tâm.

Đồng thời phải mở rộng diện tích tìm kiếm ra cả khu vực phía trước sát mặt đường Cách Mạng Tháng Tám chứ không chỉ tìm ở phía sau đài tưởng niệm", ông Đạt kiến nghị.