Các tàu thuyền tại eo biển Hormuz (nhìn từ Musandam, Oman) ngày 15-6 - Ảnh: REUTERS
Ngày 18-6, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ký bản ghi nhớ (MoU) gồm 14 điểm nhằm hướng tới kết thúc xung đột. Theo đó, hai bên chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, dỡ bỏ phong tỏa hàng hải và khởi động tiến trình đàm phán kéo dài tối đa 60 ngày để hướng tới một thỏa thuận cuối cùng.
Đổi lại, Iran cam kết không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời nhất trí xử lý lượng uranium đã làm giàu dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).
Theo phân tích của Đài CNN, dù hạ tầng và quân sự của Iran bị tàn phá nặng nề sau hơn 3 tháng chiến sự, chính quyền Tehran được dự báo đạt nhiều lợi ích đáng kể từ thỏa thuận trên để tái thiết nền kinh tế và thu hút các nhà đầu tư nước ngoài.
Hoạt động dầu mỏ được nối lại
Một trong những lợi ích trực tiếp và quan trọng nhất đối với Iran là việc khôi phục hoạt động xuất khẩu dầu - nguồn thu chiếm khoảng 50% ngân sách nước này.
Các quan chức Mỹ cho biết Tehran sẽ được nối lại hoạt động bán dầu ngay sau khi MoU có hiệu lực.
Trong giai đoạn đàm phán 60 ngày, Washington cũng sẽ không áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt mới, đồng thời cấp các giấy miễn trừ liên quan đến xuất khẩu dầu, dịch vụ ngân hàng, vận tải và bảo hiểm.
Theo Jorge Leon - Trưởng bộ phận phân tích địa chính trị của Hãng tư vấn Rystad, Iran có thể giải phóng lượng dầu tồn kho lên tới hàng chục triệu thùng và nâng lượng xuất khẩu lên khoảng 2 triệu thùng/ngày, cao hơn khoảng 1/3 so với trước chiến sự.
Trong khi đó Iran phải cam kết bảo đảm việc đi lại an toàn của tàu thương mại qua eo Hormuz và không thu phí quá cảnh trong 60 ngày đàm phán, góp phần khôi phục lưu thông tại tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất toàn cầu.
Theo công ty theo dõi hàng hải TankerTrackers, Iran đã xuất khẩu thành công 3,8 triệu thùng dầu qua eo Hormuz trong tuần này sau khi Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân.
Nguồn lực tài chính khổng lồ
Tiếp đến, một lợi ích lớn khác là khả năng tiếp cận khối tài sản hơn 100 tỉ USD đang bị phong tỏa tại các ngân hàng trên thế giới. Các chuyên gia ước tính tổng giá trị tài sản đóng băng của Iran dao động từ 124 đến 167 tỉ USD, tương đương 1/4 quy mô nền kinh tế nước này trước chiến sự.
Theo thỏa thuận, các khoản tiền và tài sản bị phong tỏa sẽ được cung cấp cho Ngân hàng Trung ương Iran sử dụng, dù thời điểm giải ngân cụ thể vẫn chưa được công bố.
Ngoài ra, thỏa thuận cũng đề cập khả năng thành lập quỹ đầu tư trị giá ít nhất 300 tỉ USD nhằm hỗ trợ Iran tái thiết nền kinh tế, sau khi nhiều cơ sở hạ tầng công nghiệp, nhà máy thép và hóa dầu bị phá hủy trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel. Giới chức Iran ước tính tổng thiệt hại trên lên tới khoảng 270 tỉ USD.
Tuy nhiên Washington nhấn mạnh Mỹ không có nghĩa vụ đóng góp tài chính cho quỹ này, mà nguồn vốn sẽ đến từ khu vực tư nhân và các đối tác nước ngoài.
Nới lỏng trừng phạt
Bên cạnh đó, Mỹ cũng sẽ nới lỏng các biện pháp trừng phạt đối với Iran. Điều này có thể giúp các doanh nghiệp và ngân hàng Iran nối lại giao thương với phần còn lại của thế giới.
Dù vậy theo nhận định của giới chuyên gia, nhiều tổ chức tài chính quốc tế vẫn thận trọng do chưa rõ các giao dịch nào sẽ được thả lỏng, cũng như lo ngại các lệnh trừng phạt có thể được tái áp đặt.
Về vấn đề hạt nhân, Washington sẽ duy trì nguyên trạng đối với chương trình hạt nhân của Iran trong thời gian đàm phán và không áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt mới.
Ông Trump nhấn mạnh việc dỡ bỏ trừng phạt sẽ phụ thuộc vào việc Iran có thực hiện đầy đủ các cam kết, đặc biệt là liên quan đến chương trình hạt nhân hay không. Bên cạnh đó, một số biện pháp nới lỏng có thể cần được Quốc hội Mỹ thông qua.
Cơ hội phục hồi lớn nhưng vẫn còn lo ngại
Theo các chuyên gia, nếu thỏa thuận này được duy trì, kinh tế Iran có thể cải thiện đáng kể trong bối cảnh lạm phát trung bình của nước này đã vượt 50% trong 12 tháng qua - mức cao nhất kể từ Thế chiến 2 - và giá thực phẩm tăng hơn 100%.
Dòng vốn mới cũng có thể giúp Iran khôi phục cơ sở hạ tầng dầu khí, tái kết nối Internet và phục hồi hoạt động kinh tế vốn bị đình trệ bởi lệnh phong tỏa.
Tuy nhiên ông Adnan Mazarei - nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Kinh tế quốc tế Peterson - nhận định những khó khăn của Iran không chỉ đến từ các lệnh trừng phạt mà còn xuất phát từ tình trạng quản lý yếu kém và tham nhũng kéo dài.
Ông cảnh báo nếu thiếu cơ chế giám sát hiệu quả, nguồn tiền mới chưa chắc mang lại lợi ích cho người dân Iran, mà có thể tiếp tục được sử dụng cho các hoạt động gây bất ổn ở Trung Đông - điều mà chính quyền Mỹ tuyên bố muốn ngăn chặn khi tham gia cuộc chiến.
