Nội dung: MINH GIẢNG. Đồ họa: AI
Hai kỳ thi tốt nghiệp, đại học riêng
Trước năm 2015, học sinh trải qua 2 kỳ thi: tốt nghiệp THPT (xét tốt nghiệp) và thi đại học. Giai đoạn này thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT tại địa phương nhưng phải khăn gói về các tỉnh thành để dự thi đại học.
Trong giai đoạn này, kỳ thi tốt nghiệp THPT có lúc thi 6 môn, có vài năm chỉ thi 4 môn. Chẳng hạn giai đoạn 1999-2013, kỳ thi tốt nghiệp THPT gồm 6 môn, trong đó có 3 môn bắt buộc: toán, văn, ngoại ngữ, 3 môn còn lại do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố khoảng tháng 3 hằng năm.
Đến năm 2014 chỉ còn 4 môn thi, trong đó văn, toán là 2 môn bắt buộc, 2 môn còn lại do thí sinh tự chọn. Như vậy sau hàng chục năm của kỳ thi tốt nghiệp THPT, thí sinh được tự chọn môn thi phù hợp với mình.
Hình thức thi cũng có sự thay đổi. Từ năm 2006 trở về trước, toàn bộ các môn thi tự luận. Từ năm 2007 một số môn thi tự luận, một số môn thi trắc nghiệm.
Cũng trong giai đoạn này, kỳ thi đại học có nhiều thay đổi. Trước năm 2002, kỳ thi đại học cao đẳng thường diễn ra trong 3 đợt. Trong đó có hai đợt thi cho các trường đại học và một đợt thi cho các trường cao đẳng.
Các trường đại học, cao đẳng tự tổ chức, ra đề thi, chấm thi và xét tuyển. Thí sinh không thể dùng kết quả dự thi ở trường này để xét tuyển vào trường đại học khác.
Từ năm 2002 - 2014, Bộ Giáo dục và Đào tạo áp dụng thi "3 chung" cho kỳ thi đại học: chung đề, chung đợt và sử dụng chung kết quả. Ngoài các điểm thi tại Hà Nội, TP.HCM, còn có các cụm thi tại Vinh, Cần Thơ...
Kỳ thi đại học vẫn có 2 đợt (đợt 1 cho khối A, A1 và đợt 2 cho khối B, C, D) với đề thi cho từng khối khác nhau.
Các môn thi đại học vẫn thi theo hình thức tự luận. Đề thi ngắn, hầu hết chỉ nằm gọn trong một mặt giấy A4. Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố lộ trình thay đổi kỳ thi tốt nghiệp THPT áp dụng từ năm 2015.
Đề thi các môn khối C, đợt 2 kỳ thi đại học năm 2000 do Đại học Quốc gia TP.HCM ra đề - Ảnh: M.G.
Kỳ thi "2 trong 1"
Từ năm 2015, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức kỳ thi "2 trong 1" với tên gọi Kỳ thi THPT quốc gia - vừa sử dụng kết quả để xét tốt nghiệp THPT vừa xét tuyển đại học. Từ đây cả nước chỉ còn một kỳ thi, hình thức tổ chức, thi cũng thay đổi.
Năm 2015, cả nước có hai loại cụm thi: 38 cụm thi do trường đại học chủ trì (sử dụng để xét tốt nghiệp THPT và xét đại học) và các cụm thi do Sở Giáo dục và Đào tạo địa phương chủ trì (chỉ sử dụng kết quả để xét tốt nghiệp THPT).
Thí sinh thi 4 môn. 3 môn bắt buộc là toán, văn, ngoại ngữ, 1 môn do thí sinh tự chọn. Toán, văn, lịch sử, địa lý thi tự luận. Vật lý, hóa học, sinh học thi trắc nghiệm.
Đến năm 2016, số cụm thi do trường đại học chủ trì tăng lên 70, vẫn duy trì cụm thi do Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì. Trong các năm này, trường đại học huy động lực lượng hùng hậu tỏa về các địa phương để tổ chức thi, coi thi, chấm thi.
Giai đoạn 2017-2019, kỳ thi THPT quốc gia có nhiều thay đổi về cách thức tổ chức và hình thức thi. Việc tổ chức thi do các Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì, trường đại học chỉ đóng vai trò hỗ trợ tổ chức coi thi, chấm thi.
Thí sinh thi 4 bài thi. 3 bài thi bắt buộc là toán, văn, ngoại ngữ và một bài thi tự chọn khoa học tự nhiên hoặc khoa học xã hội. Như vậy giai đoạn này các bài thi tổ hợp xuất hiện, không còn phân biệt cụm thi xét đại học hay xét tốt nghiệp THPT.
Dù kỳ thi THPT quốc gia được tổ chức, nhiều đại học lớn như ĐH Quốc gia Hà Nội cũng tổ chức kỳ thi đánh giá năng lực riêng để tuyển sinh đại học (tổ chức lần đầu năm 2015) và ĐH Quốc gia TP.HCM (tổ chức lần đầu 2018).
Số lượng thí sinh đăng ký dự thi các kỳ thi riêng ngày càng tăng. Sau này còn có thêm các kỳ thi đánh giá tư duy của ĐH Bách khoa Hà Nội, đánh giá năng lực chuyên biệt của Sư phạm Hà Nội, Sư phạm TP.HCM, kỳ thi đầu vào đại học trên máy tính V-SAT.
Từ năm 2020, Kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia được trả lại tên Kỳ thi tốt nghiệp THPT. Mục đích vẫn là xét tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học. Từ đó đến nay, kỳ thi tốt nghiệp THPT được duy trì tuy có một số thay đổi về cách thức tổ chức, môn thi.
Những vụ gian lận thi cử rúng động
Nội dung: MINH GIẢNG. Đồ họa: AI
Trong thời gian này xảy ra các vụ gian lận thi cử chấn động. Điển hình là vụ gian lận năm 2018 tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình. Hàng trăm bài thi đã được rút ra sửa câu trả lời nhằm mục đích nâng điểm.
Kết quả có hơn 200 thí sinh đã được nâng điểm so với điểm bài thi thực tế. Có thí sinh được nâng đến 26,55 điểm cho 3 môn thi xét tuyển đại học. Hàng chục cán bộ giáo dục tại 3 tỉnh trên bị khởi tố, bắt tạm giam, xét xử.
Sau vụ gian lận rúng động này, rất nhiều ý kiến đề xuất bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT, giao kỳ thi tuyển sinh đại học cho các trường. Tuy nhiên, kỳ thi vẫn được tiếp tục với hàng rào an ninh chống gian lận được tăng cường.
Đến năm 2026, hành vi gian lận chấn động lại tiếp tục được phát hiện trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 tại Tuyên Quang bị phanh phui. Một lần nữa hàng rào bảo mật và an ninh của kỳ thi bị xuyên thủng. Chính phủ cũng vào cuộc rốt ráo để xử lý triệt để sai phạm tại hội đồng thi Tuyên Quang.
Lần này, nhiều ý kiến tiếp tục đề xuất tách hai kỳ thi tốt nghiệp THPT và thi đại học thành hai kỳ thi riêng. Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh đề xuất tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học.
Theo ông, kỳ thi tốt nghiệp THPT nhằm đánh giá kết quả học tập của học sinh sau quá trình học phổ thông, đồng thời cung cấp phổ điểm để đánh giá chất lượng giáo dục của các địa phương và cơ sở giáo dục. Trong khi đó, tuyển sinh đại học nên là quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học, phù hợp với mục tiêu và yêu cầu đào tạo của từng trường.
