Một tối thứ Sáu, Khang đang ăn cơm cùng gia đình thì chiếc điện thoại trên bàn vang lên tiếng "ding" quen thuộc của ứng dụng Telegram.
Tâm trí chàng trai đông cứng, một cảm giác hoảng loạn chạy dọc sống lưng. Anh nín chặt thở, đờ đẫn gần 5 giây trong trạng thái trống rỗng rồi mới bấm mở màn hình.
Khang, 27 tuổi, chuyên viên tối ưu hóa dữ liệu tại TP HCM, phát hiện phản xạ kỳ lạ này khoảng 6 tháng trước. Công việc buộc anh túc trực trước ba màn hình máy tính với hàng chục tab chạy ngầm.
Dần dần, anh nhận ra mỗi lần mở email mang tiêu đề "Urgent" (Khẩn cấp) hay "Report" (Báo cáo), lồng ngực anh tự động ngưng lại vì lo âu. Chuỗi ngày "nín thở công nghệ" đẩy anh vào stress mãn tính. Anh rời văn phòng trong trạng thái kiệt quệ tinh thần dù không hề vận động, mất khả năng tập trung và không tìm thấy thư thái ngay cả cuối tuần.
Mai, 29 tuổi, chuyên viên truyền thông tại một công ty quảng cáo, cũng rơi vào tình cảnh tương tự. Nỗi sợ của cô đến từ những thông báo gắn tên "@Mai" trên các ứng dụng trò chuyện công việc. Ngành sáng tạo buộc cô phản hồi khách hàng và xử lý khủng hoảng gần như tức thì. Mỗi lượt gắn tên giáng một cú vào tâm lý vốn nhạy cảm của cô.
"Có ngày, tiếng thông báo nhảy liên hồi khiến tim tôi đập nhanh, lồng ngực thắt lại", Mai nói, thêm rằng chỉ sực tỉnh khi buột ra một tiếng thở dài bất lực, dấu hiệu cho thấy cô vừa nín thở suốt nhiều phút.
Thư mục "Công việc" của một nhân viên văn phòng phần lớn là các nền tảng mạng xã hội. Ảnh: Hồng Chiêu
Nhiều năm duy trì nhịp thở nông dưới áp lực tin nhắn đã phá vỡ sự cân bằng cảm xúc của Mai. Cô thường xuyên đối mặt những cơn hoảng loạn nhẹ bất chợt trước mỗi deadline (hạn chót), dễ nổi cáu và đánh mất khả năng sáng tạo. Chỉ một tiếng rung nhẹ của điện thoại cũng đủ thổi bùng lo âu và đảo lộn cả ngày làm việc.
Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, cho biết hiện tượng của Mai, Khang gặp phải được truyền thông ví von là Email Apnea - chứng ngưng thở khi gửi email.
Linda Stone, cựu chuyên gia của Apple và Microsoft, đặt ra thuật ngữ này sau khi nhận thấy bản thân và những người xung quanh có xu hướng nín thở hoặc thở cực nông mỗi khi mở hộp thư. Nghiên cứu của bà chỉ ra khoảng 80% người dùng mắc hội chứng này khi làm việc với công nghệ, cho thấy quy mô âm thầm của một vấn đề mà phần lớn nạn nhân không hề hay biết.
Vì sao một tiếng chuông vô hại lại kích hoạt phản ứng dữ dội đến vậy? Thạc sĩ Thiện lý giải bộ não nguyên thủy, tức hệ Limbic, giải mã tiếng "ting" từ tin nhắn của sếp giống hệt "tiếng gầm của một con hổ răng kiếm thời tiền sử".
Não bộ đọc đó thành mối đe dọa với sự an toàn tài chính và danh tiếng nghề nghiệp. Cơ thể lập tức kích hoạt "phản xạ định hướng", tạm ngưng thở để giữ im lặng và dồn toàn bộ giác quan đánh giá mức độ nguy hiểm trước khi hành động.
Phản ứng này trở nên dữ dội hơn ở những người vốn nhạy cảm, dễ lo âu, đang kiệt sức vì công việc, hoặc làm trong môi trường độc hại với thói quen đổ lỗi và quản lý vi mô. Hệ thần kinh của họ luôn ở mức báo động cao, nên chỉ một kích thích nhỏ cũng đủ gây co thắt cơ hoành.
Vì nín thở diễn ra vô thức, ông Thiện khuyên mọi người nhận diện qua các dấu hiệu cơ thể: cơ vai co rụt hướng về phía tai khi gõ phím, tay và đầu ngón tay lạnh ngắt do máu dồn về các cơ lớn chuẩn bị "chiến đấu", cơ hàm cắn chặt kèm khô miệng, và những hơi thở hắt ra thật dài như cách cơ thể bù lại lượng oxy đã thiếu.
Nín thở vài giây không giết ai, nhưng lặp lại tám tiếng mỗi ngày trở thành đòn tra tấn thầm lặng với hệ thần kinh. Cơ chế này giữ hệ giao cảm ở trạng thái kích hoạt tối đa, buộc cơ thể liên tục tiết Cortisol và Adrenaline mà không tiêu thụ qua vận động vì bạn vẫn ngồi im trên ghế. Kiểu "nhấn ga nhưng vẫn đạp phanh" này làm tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, gây viêm mãn tính, suy yếu tiêu hóa, dẫn đến đau dạ dày và trào ngược.
Nó cũng giải thích cơn "sương mù não" mỗi buổi chiều. Khi bạn thở nông, lượng oxy nạp vào giảm còn CO2 tích tụ trong máu tăng, gây thiếu oxy cục bộ tại não. Vỏ não trước trán, cơ quan điều khiển sự tập trung, phân tích và ra quyết định, tiêu thụ oxy nhiều nhất nên chịu ảnh hưởng đầu tiên. Thiếu nhiên liệu, não chuyển sang chế độ "tiết kiệm năng lượng", kéo theo hiện tượng đầu óc mụ mẫm, đau đầu vùng trán và cảm giác kiệt quệ vào lúc 3-4 giờ chiều.
Duy trì thói quen này qua nhiều năm để lại hậu quả nặng nề trên cả hai mặt. Về tâm thần, người bệnh dễ mắc rối loạn lo âu lan tỏa và các cơn hoảng loạn đột ngột, do não tự lập trình rằng môi trường xung quanh luôn rình rập nguy hiểm. Về thể chất, thói quen thở nông gây rối loạn nhịp thở mãn tính, hội chứng đau cơ xơ hóa do cơ bắp thiếu oxy kéo dài, suy giảm miễn dịch và tăng nguy cơ tim mạch.
Ông Thiện cho rằng người lao động vẫn phá vỡ được phản xạ tiêu cực này bằng vài liệu pháp hành vi đơn giản. Cách thứ nhất là neo xúc giác: đặt một viên đá cuội nhẵn hoặc món đồ chơi nhỏ cạnh bàn phím, chạm tay vào nó và thở ra mỗi lần chuẩn bị mở ứng dụng công việc.
Cách thứ hai là kỹ thuật "thở hộp" khi nghe chuông thông báo: hít vào bốn giây, giữ bốn giây, thở ra bốn giây, giữ trống bốn giây. Người dùng cũng có thể cài ứng dụng nhắc thở, cứ 30 phút vang một tiếng chuông nhỏ để tự kiểm tra lại tư thế và hơi thở.
Với môi trường không thể tắt thông báo, ông Thiện gợi ý xây một "màng lọc nhận thức". Hãy dán ngay dưới màn hình dòng chữ "Một email hiếm khi là ca cấp cứu tính mạng" để hạ thấp mức đe dọa trong não bộ.
Song song, tập kiểm tra mail theo khung giờ cố định vào 9h, 11h, 14h và 16h thay vì thả nổi theo thời gian thực, đồng thời cho phép bản thân phản hồi sau 15-30 phút thay vì 15-30 giây.
Trở lại với những bữa cơm tối từng bị tiếng "ding" cắt ngang của Khang, lời khuyên của ông Thiện chạm đúng vào thứ mà cả anh lẫn Mai đánh mất. "Không một deadline hay email nào xứng đáng tước đi nhịp thở tự nhiên và sự bình yên trong tâm trí bạn", ông đúc kết. "Hơi thở là để sống, chứ không phải để gồng mình chống lại thế giới".
Mỹ Ý
