Dự án ngăn triều lớn nhất TP HCM đạt hơn 90% khối lượng nhưng chưa thể về đích sau 10 năm do vướng pháp lý và chưa thống nhất quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư BT.
Phó thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc vừa yêu cầu TP HCM xử lý dứt điểm các vướng mắc để hoàn thành dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP HCM - giai đoạn một trong năm 2026. Tối hậu thư được đưa ra sau khi công trình kéo dài một thập kỷ, nhiều lần lỡ hẹn dù đã thi công phần lớn khối lượng.
Dự án khởi công năm 2016, tổng vốn ban đầu gần 10.000 tỷ đồng, thực hiện theo hợp đồng BT, do Tập đoàn Trung Nam làm nhà đầu tư. Công trình gồm 6 cống ngăn triều lớn, rộng 40-160 m, hệ thống đê bao ven sông Sài Gòn dài 7,8 km và các hạng mục phụ trợ.
Theo kế hoạch ban đầu, dự án hoàn thành năm 2018, giúp kiểm soát ngập cho khu vực rộng 570 km2 ở bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm TP HCM, nơi có khoảng 6,5 triệu người sinh sống. Tuy nhiên, công trình nhiều lần đình trệ, dù Chính phủ trong hai nhiệm kỳ trước đã ban hành các nghị quyết tháo gỡ. Do kéo dài, tổng giá trị dự án BT hiện tăng lên khoảng 14.446 tỷ đồng.
Cống ngăn triều Tân Thuân, một trong 6 cống lớn thuộc dự án, tháng 6/2026. Ảnh: Giang Anh
Tính đến lần dừng thi công thứ ba hồi tháng 11/2020, dự án đạt hơn 90% khối lượng. Sau 5 năm đình trệ, công trình được tháo gỡ một số vướng mắc và khởi động lại từ cuối năm 2025, dự kiến hoàn thành trong năm nay. Tuy nhiên, tiến độ tiếp tục bị ảnh hưởng do TP HCM và nhà đầu tư chưa thống nhất phương án thanh toán.
Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở cơ chế BT thanh toán bằng quỹ đất. Với hình thức này, nhà đầu tư bỏ vốn xây công trình, sau đó Nhà nước thanh toán bằng quỹ đất có giá trị tương ứng. Nếu quỹ đất dự kiến giao thấp hơn giá trị công trình, hoặc chưa đủ điều kiện pháp lý, dòng tiền của dự án sẽ bị tắc.
Theo Bộ Tài chính, TP HCM đề xuất dùng 7 lô đất trong hợp đồng BT ban đầu để thanh toán cho nhà đầu tư, phần chênh lệch giữa giá trị công trình và quỹ đất sẽ chi trả bằng ngân sách. Trong khi đó, Trung Nam muốn được thanh toán toàn bộ giá trị dự án bằng quỹ đất theo nguyên tắc ngang giá, căn cứ kết luận của Kiểm toán Nhà nước.
Bảy lô đất thành phố dự kiến thanh toán có giá trị ước khoảng 4.983 tỷ đồng, thấp hơn nhiều so với tổng giá trị dự án sau điều chỉnh. Nếu thực hiện theo phương án của doanh nghiệp, TP HCM phải bố trí thêm quỹ đất để bảo đảm cân đối giá trị.
Trước đó, với tổng mức đầu tư gần 10.000 tỷ đồng trong hợp đồng ban đầu, TP HCM dự kiến thanh toán cho nhà đầu tư 16% bằng đất, 84% bằng tiền. Thành phố khi đó xác định ba lô đất thanh toán gồm C8A thuộc Khu A - Khu đô thị Nam TP HCM, 232 Đỗ Xuân Hợp và khu đất tại phường Phước Long B, TP Thủ Đức cũ.
Bốn lô đất khác dự kiến đưa vào thanh toán gồm 118B Trần Đình Xu, 290 Đào Trí, 1005 Thoại Ngọc Hầu và 762 Bình Quới. Tuy nhiên, phương án thanh toán theo tỷ lệ 16% bằng đất, 84% bằng tiền sau đó được xác định chưa phù hợp. Theo quy định tại thời điểm ký hợp đồng, dự án BT thanh toán bằng quỹ đất phải theo nguyên tắc ngang giá, tức giá trị quỹ đất giao cho nhà đầu tư tương ứng giá trị công trình; phần chênh lệch mới xử lý bằng tiền.
Cống ngăn triều Phú Định thuộc dự án. Ảnh: Thanh Tùng
Các vướng mắc này khiến kế hoạch thanh toán đình trệ, ảnh hưởng dòng vốn dự án. Đến giữa năm 2020, khi thời gian thực hiện hợp đồng BT và thời hạn giải ngân tái cấp vốn từ BIDV hết hiệu lực, nhà đầu tư không còn nguồn tài chính để trả nợ vay và tiếp tục thi công. Dự án sau đó dừng lần thứ ba, sau hai lần tạm ngưng năm 2018 và 2019.
Tháng 4/2021, Chính phủ ban hành Nghị quyết 40, cho phép TP HCM tiếp tục thực hiện dự án theo cơ chế đặc thù, chịu trách nhiệm hoàn thành công trình và thanh toán cho nhà đầu tư theo quy định. Tuy vậy, theo kết luận mới đây của Kiểm toán Nhà nước, sau khi nghị quyết được ban hành, TP HCM chưa kịp thời đàm phán, chỉnh sửa phương án thanh toán phù hợp, khiến vướng mắc tiếp tục kéo dài.
Đến khi Chính phủ ban hành Nghị quyết 212 vào tháng 7/2025 để tiếp tục tháo gỡ khó khăn, thành phố mới điều chỉnh theo hướng dùng 7 lô đất trong hợp đồng BT ban đầu để thanh toán, phần chênh lệch chi trả bằng tiền. Dù vậy, phương án này vẫn còn tồn tại do một số lô đất vướng pháp lý, chưa đủ điều kiện thực hiện. Kiểm toán Nhà nước cũng cho rằng 7 lô đất dự kiến thanh toán chưa bảo đảm nguyên tắc ngang giá.
Cơ quan kiểm toán kiến nghị TP HCM sớm hoàn tất thủ tục thanh toán đối với các khu đất đủ điều kiện và đã được các bên thống nhất. Với các lô đất còn vướng, thành phố cần phối hợp nhà đầu tư rà soát, thống nhất phương án xử lý. Trường hợp cần bổ sung khu đất ngoài hợp đồng ban đầu, hai bên phải điều chỉnh, ký phụ lục hợp đồng BT.
Tính đến tháng 3 năm nay, TP HCM đã thanh toán ba lô đất cho nhà đầu tư, gồm 232 Đỗ Xuân Hợp, 762 Bình Quới và C8A Khu A - Khu đô thị Nam TP HCM. Theo bảng giá đất, tổng giá trị ước tính của ba khu này khoảng 2.500 tỷ đồng. Các lô còn lại đang được thành phố và các bên liên quan tiếp tục rà soát.
Vị trí xây 6 cống ngăn triều của dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng. Đồ họa: Khánh Hoàng
Theo UBND TP HCM, phương án dùng 7 lô đất trong hợp đồng BT và thanh toán phần chênh lệch bằng tiền được đưa ra sau khi rà soát thêm quy định tại Nghị quyết 16 của Chính phủ về tháo gỡ vướng mắc các dự án BT. Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho rằng công trình ngăn triều này đã được xác định là dự án BT thanh toán bằng quỹ đất, không phải bằng tiền. Vì vậy, thành phố cần chủ động quyết định phương án xử lý theo thẩm quyền và đúng quy định.
Về phía nhà đầu tư, Trung Nam cho biết do vướng pháp lý và phương án thanh toán chưa được xử lý dứt điểm, doanh nghiệp chưa thể huy động, giải ngân vốn vay từ BIDV. Để duy trì tiến độ, nhà đầu tư đang tự bố trí vốn thi công các hạng mục còn lại, nhưng nguồn lực này không đủ để hoàn thành toàn bộ dự án.
Theo Trung Nam, để BIDV tiếp tục giải ngân, dự án cần được ký phụ lục hợp đồng BT mới, trong đó cập nhật tổng mức đầu tư điều chỉnh đã được phê duyệt và bổ sung quỹ đất thanh toán. Doanh nghiệp cho biết việc chậm hoàn tất thủ tục pháp lý còn làm phát sinh lãi vay. Đến cuối tháng 5, tổng lãi vay đã hơn 2.500 tỷ đồng.
Để tháo gỡ, Trung Nam kiến nghị TP HCM chấp thuận thay thế hai khu đất tại 290 Đào Trí và phường Phước Long B bằng hai khu đất khác tại 257 Trần Hưng Đạo và 79B Lý Thường Kiệt. Theo doanh nghiệp, việc bổ sung này nhằm bảo đảm nguyên tắc ngang giá theo kiến nghị của cơ quan kiểm toán, làm cơ sở ký phụ lục hợp đồng BT và khơi thông nguồn vốn cho dự án.
Giang Anh
