CHDC CongoTin đồn về "chiếc quan tài bị nguyền rủa" cùng tập tục mai táng truyền thống khiến người dân thị trấn khai thác vàng Mongbwalu chống đối lực lượng y tế, vô tình khiến dịch Ebola lan rộng.
Thị trấn khai thác vàng Mongbwal, tỉnh Ituri, được xem là nơi khởi phát và một trong những tâm dịch Ebola hiện tại ở miền Đông Congo. Thế nhưng, theo các chuyên gia y tế thế giới, đợt dịch Ebola này, vì nhiều lý do, đã được công bố rất chậm so với thời điểm khởi phát. Hậu quả là khi giới chức y tế thế giới biết thông tin về dịch thì tình hình đã nghiêm trọng và lây lan rộng khó kiểm soát.
Rất lâu trước khi chính phủ Congo công bố dịch Ebola, ông Joseph Mute - lãnh đạo tổ dân phố Shuni, thuộc thị trấn Mongbwal, đã chứng kiến hàng loạt ca tử vong bí ẩn tại đây. Nhiều bệnh nhân xuất huyết nghiêm trọng.
"Họ chảy máu mũi, miệng", Mute kể khi đang đứng trên một con đường đất tại khu phố Shuni.
Mongbwalu có khoảng 130.000 dân. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ổ dịch nhiều khả năng khởi phát từ đây trước khi lan ra khắp Ituri, gồm cả thủ phủ Bunia có hơn một triệu dân. Bệnh nhân hiện xuất hiện tại hai tỉnh Bắc Kivu, Nam Kivu của Congo và lan sang cả quốc gia láng giềng Uganda.
Ban đầu, nguyên nhân tử vong của những bệnh nhân trên được cho là bí ẩn. Nhiều cư dân, phần lớn là thợ đào vàng nghèo, suy đoán căn bệnh đang lan rộng là lao phổi, HIV/AIDS, ngộ độc thủy ngân - hóa chất dùng để tách vàng ra khỏi quặng. Trong khi đó, số khác lại tin vào những giải thích mang tính siêu nhiên.
Nhân viên y tế chuẩn bị thủ tục mai táng cho một nạn nhân tử vong vì Ebola tại nhà xác của trung tâm y tế ở Bunia, Cộng hòa Dân chủ Congo, ngày 18/6. Ảnh: NPR
Hồi tháng 2, một nhóm người đi đưa tang di chuyển bằng ôtô từ Bunia đến Mongbwalu dọc đường đã làm hỏng chiếc quan tài. Khi đến nơi, thân nhân của người quá cố quyết định đổi một quan tài mới và đem đốt chiếc cũ ngay tại khu phố Shuni. Hành động này vi phạm một điều cấm kỵ trong tập tục truyền thống địa phương. Ngay sau đó, người dân ở khu Shuni bắt đầu đổ bệnh và tử vong, làm dấy lên tin đồn về "chiếc quan tài bị nguyền rủa".
"Người ta kháo nhau rằng chính ngọn lửa từ chiếc quan tài đã gieo rắc tai ương khắp khu phố", ông Mute nói về căn bệnh mà thời điểm đó vẫn chưa được xác định, thêm rằng "nhưng tin đồn đó hoàn toàn thất thiệt".
Chính phủ Congo cuối cùng xác định căn bệnh này là Ebola, nhưng kết luận ấy được đưa ra sau một thời gian chậm trễ đáng kể. Bộ Y tế Congo ghi nhận ca nghi nhiễm đầu tiên là một điều dưỡng xuất hiện triệu chứng sốt và nôn từ ngày 24/4. Người này qua đời tại Bunia nhưng được đưa về Mongbwalu chôn cất.
Đầu tháng 5, bốn nhân viên y tế tại Mongbwalu tử vong chỉ trong 4 ngày khiến cảnh báo được nâng cao. Tuy nhiên, các xét nghiệm Ebola ban đầu cho kết quả âm tính vì chỉ sàng lọc hai chủng Zaire và Sudan. Đến ngày 15/5, kết quả giải trình tự gene xác nhận chủng Bundibugyo hiếm gặp hơn, buộc chính phủ phải công bố dịch. Khi đó, riêng khu Shuni đã có hơn 50 người tử vong.
"Tôi đau lòng lắm", ông Mute nói, chỉ về phía những ngôi nhà trong khu phố giờ đây đang bỏ hoang vì những người từng sống ở đó đã chết hoặc bỏ trốn khỏi vùng dịch.
Hơn một tháng sau, số ca nhiễm tiếp tục tăng mạnh. Tính đến 20/6, Mongbwalu và vùng lân cận ghi nhận 220 ca trong tổng số 1.003 ca Ebola trên cả nước. Tuy nhiên, các tổ chức cứu trợ cho rằng con số thực tế còn cao hơn nhiều. Nỗi sợ hãi, mê tín và sự chậm trễ xét nghiệm khiến không ít bệnh nhân né tránh điều trị, nhiều ca tử vong chưa từng được xác nhận chính thức.
Những người phụ nữ đang đãi lớp trầm tích chứa vàng tại mỏ Maidede thuộc tỉnh Ituri, Congo hôm 16/6. Ảnh: NPR
Ở một số khu vực, người dân chống đối dữ dội lực lượng y tế. Tin đồn lan rộng rằng các tổ chức cứu trợ cố tình gieo rắc mầm bệnh để trục lợi. Tang lễ trở thành điểm nóng xung đột. Tháng này, lực lượng chức năng phải bắn súng chỉ thiên và dùng hơi cay để giải tán đám đông cố cướp thi thể một nạn nhân nghi nhiễm Ebola nhằm tự chôn cất theo tập tục.
Ngành khai thác vàng cũng góp phần khiến dịch lan nhanh. Quanh thị trấn là những hố bùn đặc, nơi thợ mỏ làm việc chen chúc, tiếp xúc sát nhau trong điều kiện mất vệ sinh. Lao động đổ về từ nhiều tỉnh, di chuyển liên tục, tạo điều kiện cho virus phát tán.
Bisimwa Biragi, một thợ mỏ đến từ tỉnh Nam Kivu, cho biết anh định cư tại Mongbwalu sau khi phải ly tán do xung đột vũ trang với nhóm phiến quân M23. "Chúng tôi rất sợ. Quá nhiều người đang chết", anh nói khi đang cùng hai người khác dùng thủy ngân rửa cặn quặng bên trong một chiếc chậu nhựa.
Miền đông Congo vốn đã kiệt quệ sau nhiều thập kỷ xung đột, hơn 900.000 người sống trong các trại tị nạn chỉ riêng ở Ituri. Điều kiện y tế tại Mongbwalu đặc biệt thiếu thốn. Nhiều bãi đào vàng không có thiết bị bảo hộ, không kiểm soát vệ sinh. Theo tổ chức Oxfam, chỉ 20% cư dân được tiếp cận nước sạch, trong khi một phần tư dân số thiếu công trình vệ sinh cơ bản.
Các nhân viên y tế nhảy múa ăn mừng khi Florence Mangembo (áo đen) chiến thắng Ebola tại Bệnh viện Đa khoa Tuyến cuối Mongbwalu. Ảnh: NPR
Bệnh viện thị trấn hiện quá tải nghiêm trọng. Tổ chức Bác sĩ Không Biên giới đã dựng khu điều trị Ebola riêng biệt. Xe cứu thương liên tục đưa bệnh nhân vào viện, còn đội phản ứng nhanh phun khử khuẩn ngay tại cổng.
Ebola thường bị xem như bản án tử hình, vẫn có những trường hợp sống sót. Ngày 16/6, Florence Mangembo, kế toán trưởng một bệnh viện, xuất viện cùng một bé gái 3 tuổi sau khi chiến thắng virus. Nhân viên y tế xếp hàng nhảy múa, hát mừng hai bệnh nhân hồi phục.
Mangembo cho biết cô lây bệnh khi sơ cứu chị gái nôn ói ngoài đồng. Sau khi người chị qua đời, gia đình đổ lỗi cho Mangembo vì đã đưa nạn nhân vào viện. Phản ứng ấy cho thấy định kiến và sự thiếu hiểu biết về Ebola vẫn ăn sâu trong cộng đồng.
"Virus này có thật và thật may mắn, tôi đã là người chiến thắng", Mangembo nói.
Bình Minh (Theo NPR)
