Bedran Gunes, 23 tuổi, đang trực tại quầy thu ngân trong cửa hàng tạp hóa tại Berlin thì hai cảnh sát bước vào, yêu cầu kiểm tra hàng hóa.
Sau khi tìm thấy những món đồ hộp, các loại gia vị và mì ăn liền bày bán trong cửa hàng, họ phạt anh 2.500 euro (khoảng 2.866 USD). Anh đã vi phạm quy định cấm bán thực phẩm khô vào ngày chủ nhật, được duy trì ở Đức suốt gần 80 năm qua.
Quy định này bắt nguồn từ bản hiến pháp thời Weimar, trong đó coi chủ nhật và các ngày lễ là "những ngày không làm việc để thăng hoa về tinh thần". Điều 140 trong hiến pháp Đức hiện nay cũng quy định chủ nhật là "Sonntagsruhe", thời nghỉ ngơi và tĩnh dưỡng tinh thần hoàn toàn.
"Chủ nhật là ngày tuyệt vời ở Lục địa. Ngày của tự do, ngày của hạnh phúc", nhà văn người Mỹ Mark Twain đã viết vào năm 1880, sau khi đến thăm thị trấn suối khoáng Baden-Baden của Đức.
Nhưng gần 150 năm sau, những tiểu thương như Gunes không có chung cảm nhận như vậy nữa. "Nếu không làm việc vào chủ nhật, tôi sẽ phá sản mất", Gunes nói. Anh ước tính tới 40% doanh thu của mình đến từ việc bán hàng vào ngày này.
Người Đức tại khu mua sắm ở Berlin. Ảnh: AFP
Cấm bán hàng chủ nhật
Dù có quy mô lớn hàng đầu châu Âu, nền kinh tế Đức vẫn không được coi là khỏe mạnh. Tăng trưởng kinh tế liên tục chững lại từ năm 2019. Trước sức ép từ thuế quan của Mỹ và cạnh tranh gay gắt từ Trung Quốc, các doanh nghiệp sản xuất Đức phải sa thải hàng nghìn lao động. Chính phủ Đức đang rơi vào thế bế tắc và xoay xở đủ cách nhằm vực dậy đà tăng trưởng.
Một trong số giải pháp đang được tính đến là thúc đẩy tiêu dùng bằng cách cho phép mở các cửa hàng bán lẻ cả tuần. Tuy nhiên, nỗ lực này đang vấp phải những rào cản văn hóa và thủ tục hành chính vô cùng lớn. Những lần Gunes phải gặp lực lượng mà anh gọi với biệt danh "cảnh sát mua sắm ngày chủ nhật" là minh chứng rõ nhất.
Từ thứ 2 đến thứ 7, các cửa hàng tại Đức hoạt động bình thường như ở mọi nền kinh tế thị trường khác. Nhưng cứ đến chủ nhật, những cánh cửa cuốn đồng loạt đóng chặt, biến các khu trung tâm sầm uất thành những con phố vắng tanh.
Dù nhiều ngành nghề được miễn trừ, quy định "Sonntagsruhe" lại được áp dụng rất nghiêm ngặt với các cửa hàng bán lẻ. Vào chủ nhật, họ không được phép bán bất cứ thứ gì ngoài những nhu yếu phẩm cơ bản nhất như bánh mì, đồ uống, đồ ăn vặt, thuốc lá và đồ uống có cồn.
Những người phản đối cho rằng khái niệm "tĩnh dưỡng tinh thần" thực sự rất mơ hồ. Martina Tittel, chủ hai hiệu sách và một nhà xuất bản ở Berlin, thắc mắc tại sao ăn kem hay đi chơi bowling được chấp nhận, nhưng mua một gói mì tôm hay cuốn tiểu thuyết lại không.
"Đức là một quốc gia phi tôn giáo", bà nói. "Nếu mọi người muốn đi nhà thờ thì cứ đi nhà thờ, còn nếu muốn đi mua sắm, họ cũng nên được tự do làm điều đó".
Áp lực kinh tế đang khiến chính phủ Đức cân nhắc lại quy định. Tháng qua, khi chính quyền Thủ tướng Friedrich Merz công bố các biện pháp nhằm vực dậy nền kinh tế đang trì trệ, họ tuyên bố sẽ cho phép các thư viện công cộng mở cửa và tiệm bánh được kinh doanh lâu hơn vào ngày chủ nhật.
Thay vì làm an lòng những người ủng hộ tự do hóa hoàn toàn, động thái này lại làm bùng lên làn sóng phản ứng từ các tổ chức bán lẻ. Họ hối thúc chính phủ Đức phải làm tới cùng và bãi bỏ hầu hết rào cản kinh doanh ngày chủ nhật, tương tự cách Pháp hay Italy đã thực hiện.
"Nền kinh tế đang tồi tệ, tâm lý tiêu dùng ảm đạm," Stefan Ghent, giám đốc điều hành hiệp hội bán lẻ HDE, cho biết. "Không lẽ đây lại là lúc cản trở những ai muốn làm việc hay sao?".
Kerstin Schewe, 65 tuổi, người vừa ghé cửa hàng Ari Mini Markt của Gunes để mua một miếng dưa hấu vào chủ nhật tuần trước, cũng đồng tình. Bà cho rằng việc mua sắm ngày chủ nhật "rất tốt cho khách hàng nhưng lại rất tệ cho những người phải đi làm tại cửa hàng".
"Nhưng tôi không nằm trong số đó, nên tôi thích lắm", bà nói.
Tranh cãi
Những người phản đối cho rằng trên lý thuyết lệnh cấm áp dụng cho tất cả, nhưng thực tế lại chỉ nhằm vào giới bán lẻ. Họ đặt câu hỏi nếu bác sĩ, phi công, tài xế xe buýt, taxi, nhân viên nhà hàng, bảo tàng, nhà báo, cảnh sát hay cả thợ massage đều có thể đi làm vào chủ nhật, tại sao nhân viên bán hàng lại không.
Các chuyên gia pháp lý phân biệt giữa "làm việc ngày chủ nhật", vốn bị cấm, và "làm việc phục vụ chủ nhật", tức là những công việc giúp đa số mọi người có một ngày nghỉ trọn vẹn. Cửa hàng được bán dưa chuột hay nước ngọt vì là đồ ăn vặt, nhưng cấm bán bí ngòi hay đồ hộp vì chúng không thể ăn ngay tại chỗ.
Siêu thị hữu cơ Denns Bio Markt trên phố Bernauer ở Berlin mở cửa cả tuần. Nhưng vào chủ nhật, nhân viên tại đây sẽ dựng rào chắn ngang cửa hàng để dẫn khách đến khu bánh mì cùng hai tủ mát, tách biệt khỏi những mặt hàng bị cấm bán.
Heikai Briesenicc, 57 tuổi, ghé Denns Bio Markt mua khoai tây vào chủ nhật tuần trước nhưng đành thất vọng đi về vì mặt hàng này bị cấm bán.
"Ai cũng nên được tự do làm theo ý mình", bà nói.
Maxim Huet, 24 tuổi, du khách đến từ Paris vào cuối tuần trước, cho biết anh không thấy vấn đề gì với các quy định ngày chủ nhật. Khác với Pháp, "ở đây rất nghiêm ngặt, rất chỉn chu và tôi nghĩ như vậy lại hay", anh nói, thêm rằng luật vẫn cho phép mọi người mua những thứ thiết yếu như bánh mì, nước uống và cả bia.
Chủ các cửa hàng tạp hóa như Gunes cho hay họ không thể sống dựa vào mỗi việc bán bánh mì ngày chủ nhật. Thay vào đó, nhiều người chọn cách vẫn bán hàng dù biết mình phạm luật.
Một chủ cửa hàng ở quận Mitte ở Berlin sập cửa cuốn xuống vào chủ nhật nhưng vẫn để hờ cửa ra vào. Khách quen quanh vùng tự biết lách vào mua sữa hay rau củ.
Manuela Anders-Granitzki, quan chức thanh tra quận Pankow tại Berlin, cho biết một phần do các quy định hạn chế làm việc ngày chủ nhật, cơ quan chức năng không đủ nhân lực để kiểm tra việc chấp hành lệnh cấm một cách bài bản. Việc kiểm tra chỉ được tiến hành khi có khiếu nại và từ đầu năm đến nay, họ mới chỉ xử lý 19 vụ, tất cả đều là những trường hợp tái phạm.
Một phần lý do giới chức Đức ngần ngại bãi bỏ lệnh cấm bán hàng ngày chủ nhật là bởi họ luôn vấp phải phản đối từ liên minh giữa các giáo hội Kito giáo và công đoàn.
Năm 2009, tòa án tối cao Đức chấp nhận một phần đơn kiện từ Giáo hội Công giáo và Tin Lành đối với đề xuất của chính quyền bang Berlin về việc cho phép mở cửa mua sắm 10 ngày chủ nhật một năm, gồm cả 4 chủ nhật trước Giáng sinh.
Sau vụ kiện của công đoàn Verdi cách đây hai năm, tòa án đã cấm các cửa hàng tự động không có nhân viên phục vụ mở cửa vào ngày chủ nhật. Ngay sau đó, nghị viện bang đã có thái độ phản đối khi thông qua luật cho phép những cửa hàng này được tiếp tục hoạt động.
Người dân mua sắm tại siêu thị tại Berlin của REWE, một trong những tập đoàn bán lẻ lớn nhất Đức, hồi tháng 5. Ảnh: REWE.de
"Một ngày chủ nhật không phải làm việc là thành tựu xã hội", Silke Zimmer, thành viên ban lãnh đạo công đoàn Verdi, cho biết. "Việc nhiều người có thể nghỉ ngơi như vậy là một giá trị văn hóa vô cùng quan trọng".
Người phát ngôn của Giáo hội Tin Lành Đức trong khi đó khẳng định "chủ nhật là thời gian dành cho gia đình, bạn bè, hàng xóm và các hoạt động tình nguyện".
Những người ủng hộ lệnh cấm cho hay quy định này rất được lòng dân. Kết quả khảo sát của YouGov tháng qua cho thấy 50% người tham gia ủng hộ lệnh cấm bán hàng ngày chủ nhật và 43% phản đối. Tuy nhiên, xu hướng trên đang thay đổi khi năm ngoái, chỉ 1/3 số người được hỏi muốn sửa đổi quy định. Những người trẻ có xu hướng phản đối lệnh cấm gay gắt hơn.
"Những định kiến khá cổ hủ đã hằn sâu đối với ngành của tôi", Nils Busch-Petersen, lãnh đạo Hiệp hội Bán lẻ Berlin và Brandenburg, nói. "Hình như trong mắt họ, thương nhân là mầm mống của mọi thứ tệ hại, xấu xa và cần phải bị kiềm chế".
Tại Denns Bio Markt, Golo von Engelhardt, sinh viên ngành diễn xuất 28 tuổi, ghé vào mua kem và nói rằng anh không ủng hộ tuần làm việc cả 7 ngày, "nhưng về mặt kinh tế, việc tất cả mọi người cùng nghỉ một lúc cũng không phải điều tốt".
"Có lẽ chúng ta nên chia đều thời gian nghỉ ra. Tôi có thể nghỉ vào thứ 4 trong khi người khác vẫn mở cửa bán hàng. Tới chủ nhật, đến lượt tôi đi làm. Như vậy, không phải tất cả mọi người đều nghỉ cùng một lúc, mà biết đâu chúng ta lại còn thực hiện được tuần làm việc 4 ngày", Engelhardt gợi ý.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, Telegraph, Reuters)
