Sài Gòn: Ký ức không thể thay tên

• • Tác giả, Nhạc sĩ Tuấn Khanh
  • Vai trò, Gửi cho BBC từ Sài Gòn

• Được đăng 4 phút trước

• Thời gian đọc: 8 phút

Trong di sản âm nhạc gắn liền với ký ức của người miền Nam Việt Nam, cái tên Sài Gòn có một vị trí đặc biệt, và hiếm có thành phố nào lại có một ca khúc như mở ra thời kỳ thịnh vượng của mình, rồi cũng có một ca khúc như khép lại cả một thời đại bằng lời từ biệt, cất lời chia tay thảng thốt.

Ai đã biết đến dòng nhạc vàng, ắt phải biết đến Sài Gòn của Y Vân (bài hát thường bị gọi nhầm là Sài Gòn đẹp lắm). Bài hát ẩn trong các ca từ là niềm tự hào về việc lựa chọn nơi sống, hòa mình vào cuộc sống và tự gắn nó với đời của các thế hệ đã đến, đã an sinh và thuộc về. Còn Sài Gòn ơi vĩnh biệt của Nam Lộc là một lời chào từ giã da diết với kỷ niệm, và cũng là lời chào, khép lại một đoạn đời, thời gian của tự do, của tuổi trẻ và những điều yêu dấu.

Điều thú vị là Sài Gòn được viết đầu năm 1965, còn Sài Gòn ơi vĩnh biệt của Nam Lộc được sáng tác vào cuối năm 1975. Mốc thời gian này như cánh cửa mở và đóng chuỗi hoài niệm của biết bao người Việt xa xứ, cũng như ở lại.

Nếu nghe được sự tự hào, niềm vui rộn ràng của Y Vân rồi kết thúc bằng hy vọng và những lời hứa như di ngôn "tôi vẫn không bao giờ quên" của Nam Lộc, ngàn lời nói cũng không thể bằng một thoáng ngậm ngùi.

Năm 1976, khi Sài Gòn đổi tên, việc chuyển đổi ký hiệu địa lý đột nhiên khiến cái tên Sài Gòn bật lên trong câu nói, câu hát nhiều đến lạ kỳ. Người ta đếm được rất nhiều những bài hát gắn với cái tên Sài Gòn bùng phát trong suốt nhiều năm, được ngân nga hát lại ở mọi nơi, kể cả với người đang sống trong nước. Sài Gòn niềm nhớ không tên (Nguyễn Đình Toàn), Đêm nhớ về Sài Gòn (Trầm Tử Thiêng), Cho thành phố mất tên (Phạm Đình Chương)…

Mỗi bài hát như tiếng chuông nhỏ, ngân khẽ trong giấc ngủ, mà lại xoáy vào tim, khiến người thức dậy có thể thấy mắt mình đã ướt tự bao giờ.

Chị bạn sống ở Philadelphia kể rằng, có những ngày mới đến Mỹ, lái xe một mình vào trời chập choạng tối, nghe giai điệu Đêm nhớ về Sài Gòn cất lên, chị phải tấp xe vào lề vì mắt nhòa lệ.

Lần ghé thăm Nguyễn Đình Toàn, ông giới thiệu bản làm mới ca khúc Nước mắt cho Sài Gòn của mình, đột nhiên ông bỗng lặng im khi nghe lại những câu hát về thành phố hôm qua. Không ai dám hỏi hay nói gì. Lúc sau, ông như sực tỉnh, cười nhẹ, nói: "Tôi nhớ những con đường mình đi ngày xưa." Không ai biết con đường đó tên gì, nhưng chắc chắn, ắt phải là một con đường ở nơi ấy, Sài Gòn.

Với nhiều người miền Nam, đặc biệt là những ai đã sống qua giai đoạn trước 1975 rồi rời quê hương sau đó, Sài Gòn không đơn thuần là một thành phố đã đổi tên trên bản đồ. Đó là nơi giữ lại nhịp thở hồn nhiên của tuổi trẻ (Biết đến thuở nào, Tùng Giang), những giấc mơ hoang dại trong buổi súng đạn ập đến rền vang (Vết thù trên lưng ngựa hoang, Ngọc Chánh, Phạm Duy), có cả những nỗi cô đơn phố thị thấm đẫm chủ nghĩa hiện sinh (Đêm dài, Nguyễn Trung Cang).

Sài Gòn hiện lên trong từng câu hát, đôi khi không gọi tên nhưng hiện ra với những con phố, những quán cà phê, những buổi chiều mưa. Đó là cuộc sống hồn nhiên đang có, tận hưởng và rồi bàng hoàng khi mọi thứ không còn.

Những điều ấy, không chỉ trong kỷ niệm riêng của từng người mà còn trong ký ức chung của cả một thế hệ với đường Duy Tân cây dài bóng mát, với Sài Gòn không ngủ, tiếng gõ mì vang trong đêm, len giữa ánh đèn neon và tiếng xe cộ chập chờn.

Âm nhạc ở Sài Gòn phát triển từ 1954 đến 1975, đã gắn chặt người miền Nam với nhịp thở của đời mình, và rồi sau đó, chính sự tìm nghe, ủng hộ của một số lượng lớn người Việt không chấp nhận lìa xa quá khứ đã khiến nền âm nhạc của người Việt hải ngoại ra đời.

Bản thân âm điệu cũ, dòng nhạc cũ, văn hóa quen thuộc vang lên, gợi lại, khiến người nghe lại muốn níu vào đời mình thêm chút nữa, để giữ lại những điều đẹp nhất.

Các trung tâm băng nhạc hải ngoại như Trung tâm Asia, Thúy Nga Paris, Làng Văn ngoài chuyện thương mãi, đột nhiên lại có thêm vai trò là gìn giữ, xiển dương một di sản vàng son độc đáo đã có.

Trong nửa thế kỷ, vô hình trung các trung tâm này đã nuôi dưỡng tình yêu với Sài Gòn qua vô số lần thu âm, cùng của ca sĩ Sài Gòn một thời, như Khánh Ly, Elvis Phương, Tuấn Ngọc, mỗi con người, mỗi nơi như thế đã giữ lại từng phần của Sài Gòn trong trái tim người. Ngay cả tiếng hát, thanh âm của họ cũng trở thành ký ức bất tử của đô thành.

Đã có nhận định rằng âm nhạc của người Việt hải ngoại sau năm 1975 không chỉ là nghệ thuật giải trí mà là chiếc cầu nối tinh thần, là liều thuốc chữa lành nỗi đau thực tế. Nó xoa dịu nỗi đau mất mát, nỗi nhớ quê hương, và gìn giữ bản sắc văn hóa cho cộng đồng người Việt trên toàn thế giới.

Trong một bài nói chuyện về âm nhạc Việt ở hải ngoại sau 1975, phát thanh vào năm 2014, đài RFA đã có thống kê không chính thức là ước tính khoảng 1.000 bài hát mới được ra đời, nhưng số bài ngụ ý, hay nhắc tên Sài Gòn có thể chiếm đến hơn 20%.

Âm nhạc của thời Việt Nam Cộng hòa, được sản sinh từ Sài Gòn, nếu nhìn lại, quả thực đã trở thành một không gian tinh thần, tồn tại song song, bất biến, nơi mà thời gian dường như ngừng lại ở khoảnh khắc trước ngày thôi tiếng súng. Người ta có thể nghe, và trở về thăm mọi nơi trong trí tưởng, đi trên những con đường quen thuộc. Âm nhạc giúp cho Sài Gòn bất diệt trong ký ức, trong những câu chuyện kể lại cho con cháu.

Với thế hệ đầu, có thể đó là nỗi buồn từ chuyện đời mất mát trực tiếp; còn với thế hệ sau, âm nhạc Sài Gòn dần trở thành một di sản tinh thần được truyền lại, là một lời nhắc nhở về cội nguồn.

Nhiều người trẻ sinh sau năm 1975, thậm chí sinh ở nước ngoài, chưa từng đặt chân đến Sài Gòn của những ngày tháng cũ, vẫn có thể hình dung về nơi chốn ấy qua âm nhạc.

Và mãi về sau, đối với các thế hệ mới, Sài Gòn trước năm 1975 sẽ không đến với bài lịch sử chính trị bắt buộc buồn chán, mà luôn bắt đầu bằng một giai điệu ngọt ngào.

Ngày tháng trôi đi, không có gì là vĩnh cửu. Một cái tên có thể không còn trên bản đồ hành chính, nhưng đi cùng với âm nhạc, cái tên Sài Gòn đã bất tử như những bài học giáo khoa không cần được cho phép, luôn khơi gợi trí tò mò của thế hệ mới khi nghe.

Những gì được tìm thấy qua những câu hát về Sài Gòn là một điều bất biến, không có quyền lực nào tước đoạt được.

Trong lịch sử thế giới không thiếu những thành phố đổi tên. Nhưng Sài Gòn là một trường hợp đặc biệt, nó được hát nhiều hơn cả khi không còn, thậm chí còn chuyển tải ký ức của hàng triệu con người về sau.

Bởi Sài Gòn đã đẹp lắm trong trái tim người, đã được hát lên đầy kiêu hãnh, nên dù có phải hát lời vĩnh biệt, thì đó cũng chỉ là cảm giác phút giây nghẹn lời, cho ai đang mang một tình yêu quá lớn.

Đó là lý do vì sao, dù nửa thế kỷ đã trôi qua, cái tên Sài Gòn vẫn sống – không phải trên các ghi chú bắt buộc, mà trong từng câu hát, từng giọt nước mắt rơi xuống, và những điều thì thầm kể lại, khi nghe lại một giai điệu như không bao giờ cũ.

Có thể chúng ta sẽ còn nghe những mô tả đầy tranh cãi về Sài Gòn và giá trị của nó, nhưng sau những ồn ào đó, thật khó để lên tiếng ngược chiều với từng câu hát làm rung động ký ức của muôn người.