Tình dục, mưu lược và quyền lực: Nữ giới chi phối sử thi Odyssey ra sao

Được đăng 26 phút trước

Thời gian đọc: 9 phút

Sử thi Odyssey đã 2.800 năm tuổi – nay được chuyển thể lên màn ảnh rộng – không chỉ đơn thuần là một câu chuyện về chủ nghĩa anh hùng.

Nhân vật chính Odysseus là một nam anh hùng, nhưng cốt truyện lại được định hình bởi mưu kế và sức quyến rũ của các phụ nữ, các tiên nữ, nữ phù thủy và các nữ thần mà ông gặp trên đường.

Chính điều đó khiến Odysseus trở nên rất đỗi con người.

Sử thi Odyssey kể về hành trình của chiến binh Hy Lạp huyền thoại Odysseus trên đường trở về vương quốc Ithaca sau nhiều năm tham gia cuộc chiến thành Troy.

Chuyến hải trình kéo dài một thập kỷ của ông đầy rẫy hiểm nguy và thử thách khắc nghiệt.

Những biến cố ấy sẽ được tái hiện trên màn ảnh rộng trong tháng này qua bộ phim chuyển thể của đạo diễn Christopher Nolan, với Matt Damon cùng nhiều ngôi sao khác tham gia diễn xuất.

Dù nhân vật trung tâm là nam giới, Odyssey lại là một câu chuyện mà phụ nữ giữ vai trò nổi bật.

Hành trình trở về và giành lại vương quốc của Odysseus liên tục bị chi phối bởi những mưu kế và sức quyến rũ của những người phụ nữ, các tiên nữ và các nữ thần mà ông gặp trên đường.

Vì thế, Odyssey không phải là một câu chuyện đơn giản về người hùng, mà là một thiên sử thi về tình dục, mưu lược và quyền lực – những chủ đề vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

Sử thi này mở đầu in medias res – một thủ pháp bắt đầu vào thẳng câu chuyện – với hình ảnh Odysseus ngồi khóc bên bờ biển trên đảo Ogygia, nơi ông đã sống cùng tiên nữ Calypso suốt bảy năm.

Dù từng chứng tỏ mình là một anh hùng trên chiến trường thành Troy, lúc này ông lại tỏ ra hoàn toàn bất lực.

Ấn tượng ấy càng được nhấn mạnh khi phải cần đến một cuộc họp của các vị thần thì Odysseus mới được giải thoát khỏi hòn đảo này.

Tuy nhiên, Odysseus không hẳn là tù nhân của Calypso, mà đúng hơn là tù nhân của chính bản thân mình.

Độc giả hiện đại có thể cho rằng sự trì trệ của ông – việc không thể tiếp tục hành trình để trở về quê hương – là một biểu hiện của rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD).

Điều đó không có nghĩa là xem nhẹ sức quyến rũ mà Calypso dành cho ông.

Chính Odysseus cũng thừa nhận với tiên nữ rằng vợ mình, Penelope, không thể sánh với Calypso về nhan sắc, bởi Penelope chỉ là một người phàm.

Trong suốt thời gian chồng vắng mặt, Penelope không hề thụ động.

Bà kiên cường và khôn khéo chống lại sự theo đuổi của 108 kẻ cầu hôn, những người kéo đến cung điện với mong muốn cưới bà và trở thành vị vua mới của Ithaca.

Một trong những tình tiết đáng nhớ nhất của sử thi là việc Penelope dệt tấm khăn liệm cho cha chồng Laertes, rồi mỗi đêm lại bí mật tháo những gì mình đã dệt ban ngày để kéo dài thời gian.

Có thể nói, bà giống như một "mục tiêu luôn dịch chuyển"; việc bà có thể tiếp tục cầm chân những kẻ cầu hôn hay không sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng Odysseus giành lại ngôi vua.

Điều đáng chú ý là vị thần bảo trợ quan trọng nhất của Odysseus lại là một nữ thần.

Athena, nữ thần của trí tuệ và mưu lược, đã giúp ông trong Chiến tranh thành Troy và là người chủ động thúc đẩy hành trình trở về quê hương của ông.

Sau đó, khi Odysseus trôi dạt đến xứ sở của người Phaeacia trong tình trạng kiệt quệ và dễ bị tổn thương, Athena đã khéo léo sắp đặt để ông được cứu giúp, che giấu sự yếu đuối của ông và khiến diện mạo ông trở nên uy nghi, gần như thần thánh, xứng đáng với lòng hiếu khách nổi tiếng của người Phaeacia.

Nhờ vậy, Odysseus giành được sự tin tưởng của dân tộc đi biển này và được họ cho trú ngụ, ban tặng của cải cũng như đưa ông an toàn trở về Ithaca.

Điều đáng chú ý là trong phần lớn những lần xuất hiện trước Odysseus và con trai ông là Telemachus, Athena đều cải trang thành đàn ông.

Chẳng hạn, bà xuất hiện dưới danh tính Mentes, một vị vua có quan hệ thân thiện với Ithaca, hoặc trong vai một sứ giả nam của người Phaeacia.

Athena hiểu hơn ai hết rằng đàn ông là những người nắm giữ quyền lực trên trần thế, nhưng chính phụ nữ mới là những người âm thầm định hình cục diện bằng mưu kế.

Chỉ cần nhìn vào những nhân vật mà Odysseus gặp trên đường là đủ thấy điều đó.

Sau khi đặt chân đến xứ sở của người Phaeacia, ông kể lại với vua và triều thần về những cuộc phiêu lưu trước đó của mình – từ cuộc chạm trán với những người ăn hoa sen (Lotus Eaters) cho đến gã khổng lồ một mắt Cyclops.

Trong số đó, những câu chuyện về các nhân vật nữ huyền thoại thường để lại cảm giác rùng rợn nhất, chính bởi vẻ ngoài tưởng như vô hại của họ.

Vẻ ngoài ngọt ngào

Chẳng hạn, Odysseus thừa nhận rằng ông từng rất khao khát được nghe tiếng hát của Sirens, những sinh vật sống trên một hòn đảo biệt lập với bờ đá hiểm trở giữa biển phía tây.

Trong các truyền thuyết và nghệ thuật Hy Lạp về sau, Sirens thường được khắc họa là những người phụ nữ có thân chim hoặc là nàng tiên cá.

Tuy nhiên, Odysseus lại tập trung miêu tả giọng hát ngọt ngào tựa như mật của họ – thứ có sức mê hoặc đến mức quyến rũ đàn ông bước vào chỗ chết.

Trước nơi ở của Sirens là một đồng cỏ ngổn ngang xương cốt của vô số người đàn ông từng dừng lại để lắng nghe tiếng hát của họ.

Dù biết rõ hiểm nguy, Odysseus vẫn quyết định mạo hiểm.

Ông ra lệnh cho các thủy thủ trói mình chặt vào cột buồm để không thể lao xuống biển chạy theo giai điệu mê hoặc ấy.

Tiếng hát của Sirens hay đến nao lòng, nhưng cũng chính là lời mời gọi dẫn con người đến cái chết.

Circe cũng là một mỹ nhân chứa đựng hiểm họa.

Thoạt gặp, hiếm ai nghĩ bà là mối đe dọa, nhưng cũng giống như Sirens, vẻ ngoài dịu dàng ấy che giấu những năng lực ma thuật.

Trong sử thi của Homer, Circe là một nữ phù thủy, sở hữu các loại thảo dược và độc dược có thể biến những người bạn đồng hành của Odysseus thành heo.

Tuy nhiên, cũng như nhiều sinh vật kỳ lạ khác mà Odysseus gặp trên hành trình, Circe vừa là kẻ cản đường, vừa là người trợ giúp.

Dù biến Odysseus thành tình nhân của mình, nữ phù thủy cũng giúp ông thực hiện chuyến đi xuống Âm phủ, nơi ông gặp nhà tiên tri Tiresias, người đưa ra những lời khuyên quan trọng để ông có thể trở về Ithaca.

Thông điệp xuyên suốt của câu chuyện là những nữ quái và các tiên nữ quyến rũ ấy không thể đơn giản bị phớt lờ.

Muốn chiến thắng, Odysseus phải biết chấp nhận bị họ lôi cuốn đến một mức độ nhất định nào đó – nhưng không được đi quá giới hạn.

Những nhân vật ông gặp liên tục thử thách ý chí và khả năng tiết chế của ông – một đức tính mà người Hy Lạp cổ đại đặc biệt đề cao.

Những độc giả nhìn các cuộc phiêu lưu của Odysseus bằng con mắt hoài nghi và cho rằng đó chỉ là những câu chuyện do ông bịa ra để lấy lòng người Phaeacia, với hy vọng họ sẽ đồng ý đưa mình trở về quê hương, có lẽ sẽ dễ dàng chấp nhận cách diễn giải mang tính ẩn dụ này.

Theo cách hiểu đó, có lẽ Odysseus không thực sự chiến đấu với những quái vật bằng xương bằng thịt, mà với những con quỷ trong chính nội tâm mình – những thứ nhiều khi còn nguy hiểm và khó lường hơn vẻ bề ngoài của chúng.

Sự mơ hồ và khó nắm bắt trong những câu chuyện của Odysseus – với quy mô đồ sộ, màu sắc phong phú và khả năng đẩy giới hạn của điều đáng tin đến cực điểm – chính là một phần lớn sức hấp dẫn của sử thi.

Đó cũng là điều làm nên hình tượng người anh hùng Odysseus.

Như dịch giả Emily Wilson mô tả trong bản dịch của mình, ông là "một con người phức tạp". Phức tạp và khó lường bởi ông là bậc thầy của sự đánh lừa, luôn thay đổi câu chuyện và cả danh tính của mình khi cần.

Thông minh, giàu trí tưởng tượng nhưng cũng đầy khiếm khuyết, Odysseus cuối cùng vẫn là người anh hùng mang tính con người nhất trong thần thoại Hy Lạp cổ đại.

Việc ông dễ bị mê hoặc bởi phụ nữ – cũng như bởi những thế giới huy hoàng như xứ sở của người Phaeacia – vừa là sức mạnh, vừa là nguyên nhân dẫn đến những thất bại của chính ông.

Có lẽ vì thế mà sau gần ba thiên niên kỷ, câu chuyện về Odysseus vẫn còn có sức lay động con người ngày nay.

Daisy Dunn là một học giả về văn học cổ điển từng đoạt nhiều giải thưởng. Bà là tác giả của các cuốn sách như The Missing Thread và The Ladybird Expert Book on Homer.

Bộ phim The Odyssey sẽ ra mắt tại các rạp ở Mỹ và Anh vào ngày 17/7