Thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran khép lại hơn ba tháng chiến sự, nhưng các bên liên quan đều đã hứng chịu tổn thất lớn về người, kinh tế và an ninh.
Tổng thống Mỹ Donald Trump và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian ngày 17/6 ký thỏa thuận 14 điểm, với các nội dung như lập tức chấm dứt giao tranh trên toàn bộ mặt trận, Mỹ dỡ bỏ phong tỏa với các cảng của Iran và lập quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD.
Thỏa thuận này giúp chấm dứt cuộc xung đột bùng phát từ ngày 28/2, thời điểm Mỹ và Israel mở chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng, tập kích nhiều khu vực ở Iran, hạ sát lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng nhiều quan chức cấp cao. Tehran đã đáp trả mạnh mẽ bằng cách tập kích tên lửa, UAV nhằm vào Israel và các đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh, phong tỏa eo biển Hormuz.
Gần 4 tháng giao tranh sau đó đã gây ra tổn thất lớn cho các bên tham chiến cũng như khu vực Trung Đông và thế giới.
Người phụ nữ cùng con nhỏ đứng nhìn hiện trường đổ nát sau trận không kích nhắm vào một đồn cảnh sát ở Tehran, Iran, hồi tháng 3. Ảnh: Reuters
Tổn thất của Mỹ
Các cuộc giao tranh và đòn tập kích đáp trả từ Iran đã khiến 13 binh sĩ Mỹ thiệt mạng và khoảng 400 người khác bị thương, theo thống kê của Lầu Năm Góc. Tim Hawkins, người phát ngôn Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), cho biết phần lớn trường hợp bị thương đều ở mức độ nhẹ và 90% quân nhân đã trở lại làm nhiệm vụ sau thời gian điều trị.
Jules Hurst, kiểm soát viên Lầu Năm Góc, trong phiên điều trần trước Ủy ban Quân vụ Thượng viện ngày 12/5 cho hay chi phí tiến hành cuộc chiến ở Iran là 29 tỷ USD. Tuy nhiên, Hurst thừa nhận Lầu Năm Góc chưa tính đến chi phí sửa chữa các căn cứ của Mỹ ở Trung Đông, bao gồm cả những căn cứ ở Kuwait và Bahrain, đã bị UAV và tên lửa Iran tấn công.
Theo các quan chức Mỹ giấu tên, hơn 10 cơ sở quân sự trong khu vực đã trúng đòn tập kích của Iran, gây thiệt hại về máy bay, radar và các tòa nhà. Chính quyền Tổng thống Donald Trump dự kiến yêu cầu quốc hội phê duyệt khoản ngân sách bổ sung để trang trải chi phí chiến tranh.
Không chỉ gây tổn thất ở nước ngoài, cuộc chiến còn ảnh hưởng đến kinh tế, xã hội Mỹ. Moody's Analytics, công ty chuyên về nghiên cứu kinh tế, dữ liệu và phân tích tài chính thuộc tập đoàn danh tiếng Moody's Corporation của Mỹ, ước tính cuộc chiến này tới nay đã khiến người tiêu dùng và người đóng thuế Mỹ thiệt hại ít nhất 132 tỷ USD.
Phần dễ thấy nhất là giá xăng dầu ở Mỹ tăng cao, hệ quả của việc eo biển Hormuz gần như bị đóng cửa trong thời gian xung đột. Giá xăng vốn ở mức trung bình dưới 3 USD mỗi gallon (gần 3,8 lít) khi cuộc chiến bắt đầu, đã vọt lên tới 4,56 USD mỗi gallon sau khi tuyến huyết mạch vận chuyển dầu thô này bị tê liệt, theo AAA.
Tiêm kích Mỹ ngày 10/3 cất cánh từ tàu sân bay USS Abraham Lincoln trên biển Arab, tham gia chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng. Ảnh: USAF
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng (EIA) thuộc Bộ Năng lượng Mỹ, các tài xế tại nước này tiêu thụ 360-380 triệu gallon xăng mỗi ngày. Bởi vậy, vào giai đoạn cao điểm, người dân Mỹ đã phải trả thêm hơn 500 triệu USD mỗi ngày do giá xăng tăng.
Tương tự, giá dầu diesel đã tăng vọt từ 3,76 USD mỗi gallon vào đêm trước cuộc chiến lên mức đỉnh điểm là 5,69 USD vào đầu tháng 4, làm tăng chi phí vận chuyển bằng xe tải hoặc tàu hỏa, theo AAA. Giá vé máy bay cũng tăng gần 27% trong năm qua, phần lớn là do giá nhiên liệu tăng cao.
Các hàng hóa khác thường được vận chuyển qua eo biển Hormuz, trong đó có phân bón, cũng ghi nhận mức tăng giá đột biến. Cuộc chiến cũng góp phần làm tăng lãi suất thế chấp, khiến việc mua nhà ở Mỹ trở nên đắt đỏ hơn.
Những chi phí tăng thêm này dội gáo nước lạnh vào thông điệp về cắt giảm lạm phát và sinh hoạt phí mà chính quyền Tổng thống Trump đã cố gắng quảng bá trước cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11, theo Danielle Kurtzleben, nhà bình luận của NPR. Nhiều thành viên đảng Cộng hòa lo ngại điều này có thể tác động tiêu cực đến kết quả bầu cử sắp tới.
Các nhà kinh tế tại ngân hàng đầu tư Goldman Sachs ước tính rằng tăng trưởng kinh tế của Mỹ sẽ thấp hơn 0,5 điểm phần trăm do hậu quả của cuộc chiến. Ngay cả khi chiến sự kết thúc, Mỹ cũng phải mất nhiều năm để chi trả hết các tổn thất.
Ảnh vệ tinh chụp căn cứ Ali Al Salem sau cuộc tập kích của Iran hôm 28/2. Ảnh: MizarVision
Tổn thất của Iran
Tại Iran, các đợt không kích của Mỹ và Israel đã khiến hơn 3.300 người thiệt mạng và làm bị thương gấp hơn 10 lần con số đó, theo giới chức nước này. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng hàng chục quan chức chính trị, chỉ huy quân sự cấp cao của Iran đã thiệt mạng trong những đòn tập kích của đối thủ.
20 ngôi trường đã bị phá hủy hoàn toàn và 240 cơ sở y tế, chăm sóc sức khỏe bị hư hại. Các đường ống nước bị nổ tung và các địa điểm văn hóa bị hư hại, bao gồm 5 di sản thế giới và 54 bảo tàng.
Đầu chiến sự, CENTCOM cho biết lực lượng này sẽ nhắm vào tổng cộng khoảng 16.000 mục tiêu ở Iran. Đến ngày 8/4, thời điểm lệnh ngừng bắn tạm thời đầu tiên được công bố, Mỹ đã không kích khoảng 13.000 mục tiêu, với trung bình 300-500 mục tiêu mỗi ngày, theo thống kê của Alex Plitsas, cựu quan chức Lầu Năm Góc và hiện là nghiên cứu viên cấp cao tại tổ chức Hội đồng Đại Tây Dương ở Mỹ.
Tư lệnh CENTCOM Brad Cooper trong phiên điều trần trước các nghị sĩ Mỹ hồi tháng 5 tuyên bố các cuộc tấn công trước lệnh ngừng bắn đã làm "suy giảm đáng kể" khả năng của Iran trong việc đe dọa Mỹ và các đối tác của nước này ở Trung Đông.
Một phân tích gần đây của BBC dựa trên ảnh vệ tinh cho thấy hơn 50 căn cứ quân sự của Iran, bao gồm cả trụ sở của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), bị hư hại sau các cuộc tập kích.
Thiệt hại tại hai căn cứ hải quân ở Iran. Ảnh: Airbus, Vantor
William Alberque, cựu giám đốc Trung tâm Kiểm soát Vũ khí, Giải trừ Quân bị và Chống phổ biến Vũ khí hủy diệt hàng loạt (WMD) của NATO, cho biết Mỹ đã đánh trúng các tàu chiến chủ lực, trung tâm chỉ huy và kiểm soát, trạm radar cùng với những địa điểm được cho là nơi Iran cất giấu và phóng tên lửa.
Ông nhận định năng lực tác chiến của quân đội Iran có thể đã suy yếu 60-80%. Tuy nhiên, ông cho biết Iran vẫn sở hữu hàng nghìn xuồng cao tốc cỡ nhỏ, vốn có thể phóng tên lửa chống hạm loại nhỏ, cũng như rải thủy lôi ở eo biển Hormuz.
Arman Mahmoudian, nghiên cứu viên tại Viện An ninh Quốc gia và Toàn cầu thuộc Đại học Nam Florida, Mỹ, nhận định mặc dù cơ sở hạ tầng quân sự của Iran đã bị hư hại nặng nề, quân đội nước này đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm thực chiến trong hơn ba tháng đối đầu với Mỹ và Israel.
"Quân đội Iran không còn mạnh như trước nữa. Giờ đây họ đã yếu đi nhiều, nhưng lại dày dạn kinh nghiệm hơn", ông nói.
Tướng Mohammad Akraminia, phát ngôn viên quân đội Iran, ngày 16/6 cũng tuyên bố cuộc xung đột vừa qua với Mỹ và Israel đã củng cố sự tự tin của Tehran và chứng minh khả năng chịu áp lực của họ.
Akraminia cho rằng cuộc chiến đã giúp lực lượng vũ trang Iran tăng cường phối hợp, hiệp đồng tác chiến, thúc đẩy sản xuất quốc phòng trong nước, giúp Iran triển khai các tên lửa tiên tiến hơn cùng các thế hệ UAV mới. Đây đều là những vũ khí chủ lực có thể giúp Iran phong tỏa hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.
Iran đã khởi động lại một phần hoạt động sản xuất UAV trong thời gian ngừng bắn và quân đội nước này cũng đang xây dựng lại lực lượng nhanh hơn nhiều so với ước tính ban đầu của Mỹ, theo CNN.
Tuy nhiên, Iran ước tính cuộc chiến đã gây thiệt hại khoảng 270 tỷ USD, gần tương đương quy mô GDP của nước này. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế Iran sẽ suy giảm 6,1% trong năm nay, trong khi Liên Hợp Quốc cảnh báo thêm 4,1 triệu người Iran có thể rơi xuống dưới chuẩn nghèo quốc tế.
Tỷ lệ thất nghiệp và giá cả hàng hóa, đặc biệt là các mặt hàng thực phẩm thiết yếu, đều tăng vọt. Số liệu của chính phủ Iran cho thấy giá dầu ăn đã tăng 430% so với cùng kỳ năm trước, giá trứng tăng 345%, gạo tăng 287% và sữa tăng 139%.
"Tất cả chúng tôi đều đã trở nên nghèo đi", một cư dân Tehran nói.
Bên cạnh đó, lệnh phong tỏa của Mỹ với cảng biển Iran đã cắt đứt nguồn doanh thu từ dầu mỏ của nước này, gây áp lực lên dự trữ ngoại hối. Theo ước tính của Capital Economics hồi tháng 4, lượng dự trữ ngoại hối này chỉ đủ đáp ứng khoảng ba tháng nhập khẩu của Iran ở mức trước chiến tranh.
Khói lửa bốc lên từ một kho chứa dầu ở Tehran, Iran sau đòn không kích của Israel ngày 7/3. Ảnh: AFP
Tổn thất với các nước khác và nền kinh tế toàn cầu
Israel đã mở mặt trận thứ hai của cuộc chiến khi tấn công quốc gia láng giềng phía bắc là Lebanon để chống lại nhóm vũ trang Hezbollah, vốn là đồng minh của Iran. Theo chính quyền Lebanon, cuộc giao tranh đã khiến hơn 3.700 người thiệt mạng và hơn một triệu người phải di dời.
Hơn 100 người đã thiệt mạng ở Iraq, nơi các nhóm đồng minh của Iran hoạt động, và khoảng 50 người đã thiệt mạng tại Israel vì các đòn tập kích đáp trả.
Các quốc gia vùng Vịnh, bao gồm Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar, Kuwait, Bahrain và Oman, phải đối mặt với các cuộc tấn công bằng UAV và tên lửa của Iran, khiến dân thường thiệt mạng và làm hư hại các khách sạn, sân bay, cũng như cơ sở hạ tầng dầu khí quan trọng.
Ngân hàng Thế giới (WB) tháng này hạ dự báo tăng trưởng kinh tế toàn cầu năm 2026 xuống còn 2,5%, mức thấp nhất kể từ đại dịch Covid-19. Tăng trưởng kinh tế chậm lại và lạm phát gia tăng đã tác động tiêu cực đến châu Âu, trong khi tình trạng thiếu phân bón và khí đốt nấu ăn gây ra nhiều vấn đề ở Ấn Độ và các nơi khác.
Khói đen bốc lên sau khi một chiếc máy bay không người lái đâm trúng bồn chứa nhiên liệu gần sân bay Dubai, UAE hôm 16/3. Ảnh: AP
WB cũng ước tính GDP của các nền kinh tế vùng Vịnh chỉ tăng trưởng 1,3% trong năm nay, giảm mạnh so với mức 4,5% vào năm 2025.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz đã bóp nghẹt hoạt động xuất khẩu dầu khí, buộc các nhà sản xuất Trung Đông phải giảm sản lượng dầu thô hơn 11 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 5 so với mức trước xung đột.
Xung đột cũng ảnh hưởng tiêu cực đến ngành hàng không của khu vực. Số lượng chuyến bay cất cánh từ Dubai, một trung tâm hàng không toàn cầu, giảm hơn 66%, trong khi các chuyến bay từ Doha ở Qatar cũng giảm 75%, theo IMF. Ngành du lịch của khu vực cũng bị tàn phá nghiêm trọng.
Liên Hợp Quốc ước tính rằng 32 triệu người có thể bị đẩy vào cảnh nghèo đói do hậu quả của cuộc chiến.
Thanh Tâm (Theo NPR, CNN, CBC, Guardian, Fortune)
