54 năm trước, khoảng 110 chiến sĩ Đại đội 9 vượt sông tiến tấn công trực diện vào đồn phía nam cầu Câu Nhi, ngăn địch tái chiếm Quảng Trị nhưng bị lộ, 93 người hy sinh.
Tháng 5/1972, sau hơn một tháng mở chiến dịch Trị - Thiên, quân giải phóng miền Nam Việt Nam lần lượt giải phóng Đông Hà và chiếm thị xã Quảng Trị, tiến đến bờ bắc sông Mỹ Chánh, tạo sức ép lớn lên tuyến phòng thủ phía bắc Huế của quân đội Việt Nam Cộng hòa.
Để giành lại các vị trí chiến lược, đối phương với sự yểm trợ của không quân và hỏa lực Mỹ liên tục mở các đợt phản kích. Trong hệ thống phòng thủ ấy, Câu Nhi là cứ điểm đặc biệt quan trọng.
Ngôi làng nằm cách sông Mỹ Chánh khoảng 2 km về phía nam, có cây cầu bắc qua sông Câu Nhi, cửa ngõ từ Huế ra Quảng Trị. Khu vực này được xây dựng nhiều lô cốt, công sự, bãi mìn, hàng rào thép gai cùng hỏa lực bố trí nhiều tầng, trở thành một trong những điểm phòng ngự kiên cố.
Theo tài liệu tại "Hội thảo xác minh, kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực cầu Câu Nhi, thôn Nam Chánh, xã Nam Hải Lăng" ngày 25/5/1972, Đảng ủy Trung đoàn 88, Sư đoàn 308 họp triển khai chỉ thị của Bộ Tư lệnh Mặt trận, quyết định tổ chức đợt tiến công quy mô lớn vào khu vực cao điểm 35 - Câu Nhi.
Đêm 25 rạng sáng 26/5/1972, các đơn vị Trung đoàn 88 rời vị trí tập kết, bí mật hành quân hơn 10 km từ Trường Phước đến khu vực cao điểm 52, cách cầu Câu Nhi khoảng 2 km.
Khu vực các chiến sĩ Đại đội 9 hy sinh nay là ruộng lúa, cây keo tràm nằm bờ nam sông Câu Nhi, bên quốc lộ 1. Ảnh: Đắc Thành
Ở hướng tiến công chủ yếu, Tiểu đoàn 6 chia lực lượng thành hai bộ phận. Một bộ phận chốt chặn các trục đường từ quốc lộ 1 lên điểm cao 35 nhằm ngăn đối phương phản kích. Bộ phận còn lại, nòng cốt là Đại đội 9, được giao vượt sông Câu Nhi, đánh thẳng vào đồn phía nam cầu.
Ông Bùi Đức Lộc, nguyên chiến sĩ Tiểu đội 1, Trung đội 1, Đại đội 9, trực tiếp tham gia trận đánh, kể nhiệm vụ của đơn vị là tổ chức phá đầu cầu Câu Nhi và chiếm giữ chốt chặn địch từ Huế tiến ra hướng chiến trường Quảng Trị.
Khoảng 4h30 ngày 26/5/1972, đơn vị vượt đoạn sông cạn, cách cầu khoảng 400-500 m rồi chia thành ba mũi tiến công. Khi một mũi chỉ còn cách cầu chừng 100 m, một chiến sĩ không may vướng mìn sáng khiến toàn bộ đội hình bị lộ.
Các lô cốt cùng ụ chiến đấu phía bắc cầu và trong làng Câu Nhi của đối phương lập tức bắn tới tấp. Giữa khoảng đất trống không có công sự che chắn, đội hình Đại đội 9 bị chia cắt.
Đại đội trưởng bắn được hai phát DKZ và hai phát B41 về phía địch rồi ra lệnh toàn đơn vị rút lui để bảo toàn lực lượng. Sau đó, đại đội trưởng bị một loạt đạn của địch bắn, có một viên bắn vào đầu và hy sinh sát bờ sông. Trận đánh diễn ra chưa đầy hai giờ nhưng để lại tổn thất đặc biệt nặng nề.
Trong lúc rút quân, ông Lộc bị thương ở chân, lạc đơn vị nhiều ngày rồi ngất xỉu và bị đối phương bắt làm tù binh. Đến tháng 3/1973, ông được trao trả tại bến sông Thạch Hãn.
Theo ông, đồng đội hy sinh nằm rải rác, khu vực nghi là nơi chôn cất hài cốt đồng đội là vườn chè, các vị trí dọc mép sông, có thể địch tận dụng mương nước để chôn lấp hài cốt liệt sĩ. Còn phía Nam có thể dọc theo mương nước, hố có sẵn tại khu vực ruộng lúa.
Ngày 27/5/1972, ông Bùi Minh Hiệu, khi đó là Đại đội phó Đại đội 10, được điều về giữ chức Đại đội trưởng Đại đội 9. Khi tiếp nhận đơn vị, ông chỉ còn 17 cán bộ, chiến sĩ trở về.
Ông Bùi Minh Hiệu, lần thứ 2 trở lại Câu Nhi thăm đồng đội. Ảnh: Đắc Thành
Đối chiếu quân số sau trận đánh, các cựu chiến binh xác định khoảng 110 người Đại đội 9 tham gia chiến đấu, đồng nghĩa khoảng 93 chiến sĩ đã hy sinh. Đến nay, đồng đội đã xác định được danh tính của 83 người trong số này.
Ông Hiệu không tham gia trực tiếp tham gia trận đánh nhưng sau một ngày tiếp quản đại đội, qua lời kể của đồng đội sống sót, trận đánh gặp phải hỏa lực mạnh của địch, khiến người nhiều hy sinh.
"Đồng đội của tôi đang nằm lại ở Câu Nhi. Họ hy sinh tại đây chứ không phải nơi khác. Mong lực lượng tìm kiếm mở rộng khu vực", ông Hiệu nói. Sau đó, Đại đội 9 được bổ sung quân số, tiếp tục chiến đấu từ Mỹ Chánh đến thành cổ Quảng Trị, trước khi rút về Dốc Miếu vào tháng 9/1972, chờ nhiệm vụ mới.
Một nhân chứng là lính lái xe thuộc đơn vị công binh Kiến tạo quân đội Việt Nam cộng hòa cho biết cùng đơn vị với người lái máy ủi, san lấp thi thể bộ đội hy sinh ở Câu Nhi. Sau trận chiến một ngày, ông lái xe tải chở hàng ra Câu Nhi, thấy rất nhiều thi thể bộ đội hy sinh, rải rác khắp nơi trong khu vườn chè. Mấy ngày sau ông ra thấy đã ủi lấp thi thể bộ đội rồi. Bạn ông kể lại phải ủi một rãnh dài, sâu rồi ủi gom thi thể xuống và lấp đất.
Nhiều năm sau chiến tranh, khu vực từng diễn ra trận đánh trở lại cuộc sống bình yên với nhà cửa, nương vườn. Đầu những năm 1990, trong lúc làm vườn trên nền chiến trường cũ, ông Bùi Hữu Tuấn phát hiện nhiều di vật và báo chính quyền quy tập được 10 hài cốt liệt sĩ.
Tiếp đó, gia đình ông Phạm Hữu Nghĩa phát hiện 7 hài cốt tại khu vực canh tác; gia đình ông Phạm Hữu Lâm phát hiện thêm 3 hài cốt.
Từ nguồn tin của người dân, tháng 7/2024, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị tiếp tục tìm kiếm, quy tập thêm 7 hài cốt. Tháng 4/2025, đơn vị tìm thấy thêm 2 hài cốt.
Đến nay, 29 hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy tại Câu Nhi và an táng tại nghĩa trang liệt sĩ Hải Lăng. Trong số này, một hài cốt đã được xác định danh tính, gia đình đưa về quê an táng.
Năm 2025, Ban liên lạc Đoàn công tác chính sách, quy tập hài cốt liệt sĩ Sư đoàn 308 cùng các cá nhân, tổ chức đóng góp xây dựng đền thờ. Bên trong có bia tưởng niệm khắc đầy đủ tên tuổi, đơn vị, quê quán của 83 liệt sĩ hy sinh trong trận đánh đã được xác minh hồ sơ, tài liệu. Trên bia còn để trống một phần để tiếp tục bổ sung tên liệt sĩ còn lại đang được xác minh.
Đền thờ các liệt sĩ được ông Bùi Hữu Tuấn hiến đất, Ban liên lạc Đoàn công tác chính sách, quy tập hài cốt liệt sỹ Sư đoàn 308 cùng các cá nhân, tổ chức xây dựng tháng 4/2025. Ảnh: Đắc Thành
Bà Đỗ Thị Thình, 75 tuổi, ở Hà Nội, nhiều năm qua lặn lội khắp các nghĩa trang ở Quảng Trị để tìm anh họ là liệt sĩ Nguyễn Văn Toán, sinh năm 1950. Ông Toán là con trong gia đình có sáu anh em trai. Năm 1971, khi đang học Đại học Nông nghiệp, ông tình nguyện nhập ngũ vào chiến trường Quảng Trị. "Anh học trên tôi hai khóa. Năm 1972, gia đình chỉ nhận được tin báo hy sinh nhưng không biết anh nằm ở đâu", bà Thình nói.
Hơn ba thập niên tìm kiếm không có kết quả, đến khi biết danh sách 83 liệt sĩ hy sinh tại trận Câu Nhi có tên anh mình, bà mới có thêm hy vọng. "Tôi mong lực lượng chức năng sớm tìm thấy những hài cốt còn lại. Gia đình đã lấy mẫu ADN, chỉ mong một ngày có thể đưa anh trở về quê hương", bà nói.
Theo kết quả rà soát phục vụ Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, lực lượng chức năng đã đối chiếu không ảnh, tài liệu nước ngoài, lời kể nhân chứng cùng hiện trạng thực địa, xác định 9 vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ ở Câu Nhi. Radar xuyên đất cũng phát hiện một khu vực có cấu trúc địa chất bất thường, trùng với một điểm nghi vấn.
Cơ quan chức năng xác định nơi đây còn khoảng 26 đến 54 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm kiếm, quy tập. Tỉnh Quảng Trị lên kế hoạch mở rộng toàn bộ khu vực nghi ngờ tập trung là khu vực ruộng lúa, khu vực đã trồng tràm kéo ra đến bờ sông, ưu tiên khu vực ruộng bỏ hoang đã được tổ công tác radar xuyên đất phối hợp kiểm tra.
Đội quy tập hài cốt liệt sĩ 584, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị phối hợp dân quân xã Nam Hải Lăng tìm kiếm khoảng một tháng. Quá trình tìm kết hợp dùng máy múc để đào tìm và kết hợp với nhân công theo dõi, kiểm tra kịp thời phát hiện khi có dấu hiệu. Khi tìm thấy dấu hiệu nghi là hài cốt liệt sĩ thì huy động nhân công để mở rộng bằng phương pháp thủ công.
Đắc Thành
