Các đòn tập kích giữa Mỹ và Iran sau vụ trực thăng Apache rơi ở Hormuz cho thấy căng thẳng chưa hạ nhiệt, khi hai bên đều tìm cách củng cố vị thế trước khi đạt thỏa thuận.
Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) của quân đội Mỹ ngày 9/6 thông báo mở đợt không kích các mục tiêu quân sự của Iran gần eo biển Hormuz. Cơ quan này mô tả đây là "đòn đáp trả tương xứng đối với hành động gây hấn vô cớ từ Iran trong vụ bắn rơi trực thăng AH-64 Apache một ngày trước".
Đây là chiếc trực thăng vũ trang Apache đầu tiên của Mỹ rơi trong hơn ba tháng xung đột với Iran. Đây cũng là lần đầu tiên Washington chính thức quy trách nhiệm cho Tehran về sự việc.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) sau đó tuyên bố phóng drone vào trụ sở Hạm đội 5 của Mỹ tại Bahrain để đáp trả. IRGC còn phóng tên lửa tầm xa "phá hủy 4 mục tiêu quan trọng, bao gồm nhà chứa tiêm kích F-35 tại căn cứ không quân và trung tâm chỉ huy quân sự Mỹ tại Al-Azraq, Jordan".
Những đòn tập kích đáp trả này là lần đụng độ trực tiếp mới nhất giữa Mỹ và Iran kể từ sau lệnh ngừng bắn hồi đầu tháng 4. Dù Tổng thống Donald Trump mô tả tiến trình đàm phán "đang ở giai đoạn cuối cùng", vụ rơi trực thăng và các diễn biến sau đó cho thấy căng thẳng song phương vẫn chưa hạ nhiệt, nguy cơ làm chệch hướng nỗ lực hòa bình.
Khói bốc lên tại thủ đô Tehran, Iran sau một đòn không kích ngày 7/4. Ảnh: AFP
CENTCOM ngày 9/6 xác nhận lực lượng Mỹ đã sử dụng các loại vũ khí chính xác, khai hỏa từ tiêm kích của không quân và hải quân, đánh trúng các hệ thống phòng không, trạm điều khiển mặt đất và radar giám sát của Iran ở gần eo biển Hormuz. Lực lượng này cũng tuyên bố "kết thúc chiến dịch tự vệ" trong cùng ngày.
Firas Maksad, giám đốc phụ trách khu vực Trung Đông và Bắc Phi tại Eurasia Group, cho rằng những diễn biến trên chỉ là hành động đáp trả hạn chế giữa Mỹ và Iran. Việc Washington giới hạn phạm vi tấn công và nhanh chóng kết thúc chiến dịch cho thấy Mỹ muốn kiểm soát mức độ leo thang, thay vì mở rộng thành một chiến dịch quân sự quy mô lớn.
"Tôi không cho rằng có nguy cơ trước mắt về việc chiến sự bùng phát trở lại", ông Maksad nói với BBC. "Mỹ tấn công các mục tiêu dọc bờ biển Iran và không vượt quá phạm vi đó. Đây là một cuộc xung đột được kiểm soát. Cả hai bên đều không muốn quay trở lại tình trạng thù địch toàn diện như những tháng trước".
Dù Mỹ không phát tín hiệu về một đợt tấn công mở rộng, Iran vẫn đưa ra phản ứng cứng rắn.
Abas Aslani, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông (CMESS), trụ sở ở Tehran, cho rằng Mỹ đang cố biến các cuộc tấn công gần đây ở eo biển Hormuz thành "trạng thái bình thường mới". Iran cho rằng điều này sẽ gây bất lợi cho họ và muốn bảo đảm điều đó sẽ không tiếp diễn.
"Vì vậy, Iran muốn gia tăng sức ép để cho thấy nước này đã khôi phục được năng lực răn đe và có khả năng đáp trả bất kỳ cuộc tấn công quân sự nào từ Mỹ", ông Aslani nói với Al Jazeera.
Trita Parsi, phó chủ tịch Viện Quincy về quản trị nhà nước có trách nhiệm, chung quan điểm.
"Nếu Iran không đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ theo hướng tương xứng, mạnh mẽ và nhanh chóng, một trạng thái bình thường mới sẽ được thiết lập. Đó là Washington có thể tấn công Tehran mà gần như không phải chịu hậu quả đáng kể nào", ông Parsi cho biết.
"Các lãnh đạo Iran đang cố gắng làm rõ rằng mọi cuộc tấn công nhằm vào họ đều sẽ bị đáp trả, bất kể quy mô và phạm vi như thế nào", chuyên gia này tiếp tục, thêm rằng còn quá sớm để kết luận liệu Tehran đang muốn leo thang hay hạ nhiệt căng thẳng.
Theo ông Maksad, giới lãnh đạo Iran cho rằng Tổng thống Trump không còn nhiều lựa chọn quân sự hiệu quả để gây sức ép trong đàm phán. Trong khi đó, ông Trump vẫn liên tục trấn an công chúng Mỹ rằng một thỏa thuận chỉ còn cách vài ngày.
"Điều rõ ràng là Tổng thống Trump không vội vàng. Ông ấy đang theo đuổi chiến lược gây sức ép kinh tế tối đa và chờ các biện pháp này dần phát huy hiệu quả", ông Maksad nói. "Về phần mình, Iran đang theo đuổi một cuộc chơi dài hơi như họ vẫn thường làm, với hy vọng có thể thử thách sự kiên nhẫn của Washington và cuối cùng buộc Mỹ phải nhượng bộ ở một mức độ nhất định".
Vị trí eo biển Hormuz và các nước vùng Vịnh. Đồ họa: Guardian
Nỗ lực hòa đàm của Washington và Tehran cuối tuần trước còn đối mặt thử thách khi Iran và Israel tập kích lẫn nhau, khiến Tổng thống Trump phải gây sức ép để hai bên dừng giao tranh. Iran khẳng định bất kỳ thỏa thuận nào nhằm kết thúc xung đột cũng phải bao gồm lệnh ngừng bắn tại Lebanon, nơi quân đội Israel mở chiến dịch từ tháng 3 để tấn công nhóm Hezbollah do Tehran hậu thuẫn.
Israel và Hezbollah đã có thỏa thuận ngừng bắn, nhưng giao tranh vẫn tiếp diễn. Israel tuyên bố chỉ rút quân khi Hezbollah không còn gây ra mối đe dọa cho cư dân những thị trấn miền bắc nước này. Hezbollah khẳng định tiếp tục chiến đấu cho tới khi IDF rút quân khỏi Lebanon và chấm dứt các cuộc không kích hàng ngày.
Nhà báo Mỹ gốc Iran Negar Mortazavi cho biết Washington và Tehran từ lâu đã cùng mong muốn chấm dứt giao tranh, vấn đề nằm ở chỗ "họ không thống nhất được cách thức để thoát khỏi cuộc chiến".
Theo bà Mortazavi, Tổng thống Trump muốn xuất hiện với tư cách là người chiến thắng tuyệt đối, trong khi đó, Iran hướng đến bảo vệ chương trình hạt nhân khỏi nguy cơ bị thay đổi hoặc phá hủy. Do đó, hai bên vẫn còn nhiều việc phải làm để đạt được một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh.
"Các nguồn tin ở Tehran và Washington nói với tôi rằng hai bên đang tiến rất gần một thỏa thuận và có ý định nghiêm túc. Nhưng sẽ không có thỏa thuận nào nếu không ai chịu nhượng bộ", bà Mortazavi nói.
Như Tâm (Theo BBC, Al Jazeera, Reuters)
