Uy tín báo chí không xây bằng những cú 'đu trend'

Mỗi lần một sự việc bất thường xảy ra, mạng xã hội thường biết trước báo chí. 

Một vụ tai nạn, một đoạn clip trong lớp học, một tranh cãi ở công sở, một phát ngôn gây chú ý hay một hình ảnh giữa thiên tai chỉ cần vài phút đã có thể được chia sẻ, bình luận, suy đoán và phán xét trên Facebook, Twitter, YouTube, TikTok...

Trong dòng chảy thông tin ấy, báo chí nhiều khi đến sau. Nhưng đến sau không phải là thua.

Mạng xã hội tạo sự ồn ã, báo chí phải tạo trật tự thông tin

Tôi nghĩ sai lầm lớn của báo chí hôm nay không phải là chậm hơn mạng xã hội trong vài phút đầu, mà bởi có lúc báo chí đã tự cho rằng mình phải giống mạng xã hội để khỏi bị bỏ lại.

Khi tòa soạn bị "ám ảnh" bởi tốc độ, khi phóng viên bị thúc ép bởi lượt xem, khi biên tập viên bị cuốn vào những gì đang "nóng", báo chí rất dễ quên mất lý do công chúng còn cần đến mình: không phải để nghe lại điều mạng xã hội đã nói, mà để biết điều gì thực sự đúng.

Mạng xã hội nhanh vì nó gần như không có quy trình. Một cá nhân có thể đăng điều mình thấy, nghe hoặc nghĩ. Sai thì xóa, thiếu thì sửa, bị phản ứng thì bào chữa giản đơn rằng "tôi chỉ chia sẻ".

Nhưng báo chí không thể dễ dãi và không được cho phép mình dễ dãi. Mỗi bản tin được xuất bản đều mang theo uy tín của một cơ quan báo chí, đạo đức của người làm báo và niềm tin của bạn đọc.

Khi báo chí công bố một thông tin, công chúng có quyền đòi hỏi thông tin ấy đã được kiểm chứng, có nguồn tin, có bối cảnh và có trách nhiệm. 

Khác biệt giữa báo chí và mạng xã hội nằm ở đó. Mạng xã hội có thể phát hiện dấu hiệu đầu tiên của một sự việc, nhưng báo chí phải xác lập sự thật.

Mạng xã hội có thể làm một câu chuyện bùng lên bằng cảm xúc, nhưng báo chí phải giúp công chúng bình tĩnh nhìn vào bản chất. 

Mạng xã hội thường đưa ra một lát cắt, còn báo chí có trách nhiệm dựng lại toàn cảnh. 

Mạng xã hội tạo sự ồn ã, thậm chí buông tuồng, báo chí phải tạo trật tự thông tin.

Vì thế, báo chí không nên tự đặt mình vào cuộc đua tốc độ bằng mọi giá. Đó là cuộc đua mà báo chí khó thắng tuyệt đối, bởi mạng xã hội đông hơn, nhanh hơn, phi quy chuẩn hơn và chấp nhận rủi ro cao hơn.

Nguy hiểm hơn, nếu chỉ chạy theo tốc độ, báo chí sẽ tự đánh mất sự khác biệt của mình. Một tờ báo không còn khác một tài khoản mạng xã hội thì cũng sẽ bị xem nhanh, lướt nhanh, quên nhanh và hứng chịu sự "căm phẫn" cũng rất nhanh!

Điều báo chí cần cạnh tranh không phải ai nói trước, mà là ai nói đúng, nói đủ, nói có căn cứ và nói có trách nhiệm. Trong thời đại thừa thông tin, cái thiếu không phải tin tức, mà là thông tin đáng tin cậy.

Người đọc không chỉ cần biết có chuyện gì đang xảy ra, mà cần biết chuyện đó thực chất là gì, ai xác nhận, nguyên nhân từ đâu, chi tiết nào đang bị cắt khỏi bối cảnh, có ai đang lợi dụng dư luận, cơ quan chức năng nói gì và đâu mới là trọng tâm của vấn đề.

Báo chí có giá trị khi trả lời những câu hỏi ấy bằng chứng cứ, sự điềm tĩnh và thái độ công tâm, khách quan. Một bài báo tốt không chỉ khiến công chúng quan tâm, mà còn giúp họ hiểu đúng hơn, nghĩ kỹ hơn và tránh bị cuốn theo những phán xét vội vàng.

Ở đây cần phân biệt rõ giữa nhanh và vội. Nhanh là năng lực tổ chức thông tin, khả năng bám sát sự kiện, kết nối nguồn tin, vận hành quy trình biên tập hiệu quả và cập nhật kịp thời những gì đã được kiểm chứng.

Vội lại là trạng thái khác: thấy gì trên mạng cũng đưa, nghe gì cũng tin, có một mảnh thông tin đã đặt tít, chưa đủ dữ kiện đã kết luận. Nhanh sẽ làm báo chí mạnh hơn, còn vội làm báo chí trở nên rẻ rúng, chụp giật, thậm chí phản văn hóa.

Đáng tiếc, có nơi này, nơi khác, thời điểm này, thời điểm khác, một bộ phận báo chí đã tự làm yếu mình vì chạy theo nhịp vội vàng của mạng xã hội.

Thấy một câu chuyện đang ồn ào sẽ vội nhập cuộc, thấy một hình ảnh gây sốc lại tìm cách khai thác, thấy một mảnh đời tư bị xới lên thì biến thành tin, thấy đám đông đang phẫn nộ thì ngả theo cảm xúc.

Cách làm ấy có thể đem lại sự "tăng tốc" lượt xem trong ngắn hạn, nhưng cái giá phải trả là mất đi uy tín lâu dài.

Uy tín báo chí không được xây bằng những cú "đu trend". Nó được xây bằng từng bản tin đúng, từng bài viết công bằng, từng quyết định không công bố khi thông tin chưa đủ căn cứ, và cả từng lần cải chính minh bạch nếu sai sót xảy ra.

Ngẫm lại với nghề báo, bản lĩnh đôi khi không nằm ở chỗ dám đăng thật nhanh, mà nằm ở chỗ dám chậm lại để kiểm chứng. Tin càng nóng, cái đầu của người làm báo càng phải lạnh.

Sự chậm lại ấy không phải biểu hiện của lạc hậu. Đó là dấu hiệu của một nền báo chí có trách nhiệm.

Trong những vụ việc liên quan đến tai nạn, trẻ em, đời tư cá nhân, tố cáo, điều tra, an ninh trật tự, sức khỏe cộng đồng hay chính sách lớn…, mỗi chi tiết sai có thể làm tổn thương danh dự một con người, gây hoang mang xã hội hoặc đẩy dư luận đi sai hướng.

Báo chí không thể nhân danh quyền được biết để bỏ qua lòng trắc ẩn và tính nhân văn.

Chuẩn mực báo chí vì thế không chỉ dừng lại ở câu hỏi: thông tin này có đúng không? Người làm báo còn phải tự hỏi: đưa như vậy đã công bằng chưa, đã cần thiết chưa, có gây hại cho ai không, có làm sáng tỏ vấn đề không, có phục vụ lợi ích công chúng không?

Một thông tin có thể đúng về dữ kiện, nhưng nếu cách khai thác thiếu nhân văn, thiếu bối cảnh hoặc chỉ nhằm thỏa mãn sự tò mò thấp cấp, nó sẽ đi ngược lại tinh thần báo chí tử tế.

Đổi mới không đồng nghĩa với buông lỏng chuẩn mực

Nói báo chí không nên chạy đua mù quáng với mạng xã hội không có nghĩa là chấp nhận sự chậm chạp, khép kín hay quan liêu.

Tòa soạn chuyên nghiệp và hiện đại không thể vận hành bằng tư duy cũ kỹ. Phóng viên không thể đứng ngoài nền tảng số. Biên tập viên không thể xa lạ với công cụ xác minh, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các phương thức tiếp cận mới với đa nền tảng.

Báo chí phải nhanh hơn, chuyên nghiệp hơn, gần gũi đời sống nhân dân hơn. Nhưng đổi mới không đồng nghĩa với buông lỏng chuẩn mực.

Công nghệ có thể giúp nhà báo thu thập, xử lý và lan tỏa thông tin hiệu quả hơn; mạng xã hội cũng có thể cung cấp manh mối ban đầu. Nhưng không công cụ nào thay thế được năng lực và sự nhạy cảm nghề nghiệp của mỗi người cầm bút.

Trong đời sống hôm nay, báo chí còn phải giúp công chúng phân biệt vấn đề quan trọng với những tiểu tiết gây ồn ào. Một vụ tranh cãi trên mạng có thể tạo ra hàng triệu lượt xem, nhưng chưa chắc đáng được ưu tiên hơn một chính sách tác động đến hàng triệu người.

Một câu chuyện đời tư có thể gây tò mò, nhưng chắc chắn sẽ không có ích hơn một phóng sự về sinh kế, môi trường, giáo dục, y tế hay những bất cập âm thầm trong đời sống dân sinh.

Báo chí tử tế không chỉ chạy theo cái công chúng đang nhìn, mà phải chỉ ra cả những điều công chúng cần nhìn.

Cách báo chí đặt vấn đề ảnh hưởng đến cách xã hội thảo luận, cách báo chí lựa chọn ngôn từ ảnh hưởng đến cách công chúng phán đoán, cách báo chí đối xử với nạn nhân, người yếu thế hay người bị tố cáo cho thấy trình độ văn minh của một nền báo chí, truyền thông. Sự tiết chế vì vậy không làm báo chí yếu đi, mà làm báo chí đáng tin hơn.