Mưa lớn dồn dập, kết hợp địa hình dốc, địa chất bị phong hóa mạnh khiến đất đá, cây cối từ sườn núi đổ xuống thung lũng Mường Than, tạo thành dòng lũ quét.
Trận lũ quét sáng 17/7 đã kéo theo đất đát, cây cối tràn xuống khoảng 800 m dọc quốc lộ 32 qua xã Mường Than, tỉnh Lai Châu, làm 6 người chết, 2 người mất tích, hàng chục ngôi nhà bị san phẳng, 300 ha lúa, hoa màu, thủy sản bị vùi lấp.
GS.TS Đỗ Minh Đức, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng thiên tai tại Mường Than có thể được xem là dạng tai biến phức hợp, trong đó mưa lớn kích hoạt đồng thời sạt lở đất, lũ quét và dòng bùn đá.
Khoảng một tháng qua, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia ghi nhận Bắc Bộ xảy ra 5 đợt mưa vào các ngày: 15-22/6, 26/6-6/7, 8-12/7, 16-17/7 và 19-20/7. Tổng lượng mưa hầu hết khu vực trên cả nước phổ biến thấp hơn so với trung bình nhiều năm 20-40%, riêng vùng núi Bắc Bộ lại cao hơn 15-40%.
Trong đó, riêng đợt mưa từ 19h ngày 15/7 đến 7h ngày 19/7 ở miền núi phía Bắc có tổng lượng 150-300 mm. Tại Lai Châu, riêng ngày 16-17/7, lượng mưa 120-150 mm; trạm Tủa Sín Chải lên cao nhất 380 mm.
Lũ quét từ các dãy núi đổ xuống khu dân cư ở xã Mường Than. Ảnh: Thế Bằng
Theo GS Đức, trận mưa ngày 17/7 diễn ra sau một thời gian khu vực liên tục chịu tác động của các đợt mưa lớn. Từ cuối tháng 6 đến giữa tháng 7, nhiều điểm sạt lở quy mô nhỏ và trung bình đã xuất hiện, khiến đất đá trên các sườn dốc ngậm nước, tăng tải trọng và làm gia tăng nguy cơ mất ổn định.
Tại Mường Than, trong khoảng ba giờ trước thời điểm xảy ra lũ quét, lượng mưa đã vượt 120 mm; sau khoảng bốn giờ đạt khoảng 150 mm. Lượng nước rất lớn dồn xuống địa hình dốc trong thời gian ngắn đã cuốn theo đất đá, cây cối và các vật liệu tích tụ sẵn trong dòng chảy.
"Những vật liệu có trong dòng chảy từ trước bị nước cuốn đi, tạo thành lũ quét, lũ bùn đá với sức tàn phá rất lớn", ông nói.
Địa hình dốc, địa chất dễ phát sinh sạt lở
Thung lũng Mường Than nằm ở độ cao khoảng 500 m so với mực nước biển, bên rìa đỉnh dãy Hoàng Liên Sơn, là ranh giới tự nhiên giữa Lai Châu và Lào Cai. Khu vực có địa hình phân cắt mạnh, các dòng suối đổ xuống vùng thấp từ độ cao khoảng 1.500-2.500 m.
Trong đó, suối Nậm Sáng có lưu vực bắt nguồn từ độ cao khoảng 1.600 m, diện tích khoảng 6 km2, chiều dài khoảng 5 km và độ dốc trung bình 11-12 độ.
Theo GS Đức, độ dốc lớn khiến dòng nước có thể tăng tốc nhanh khi từ vùng núi đổ xuống thung lũng. Tuy nhiên, dòng suối không dốc liên tục mà có những đoạn mở rộng, tương đối thoải, tạo thuận lợi để đất đá, cây cối tích tụ sau các vụ sạt lở hoặc hình thành những điểm tạm thời tích nước.
Dòng suối cũng có những đoạn uốn quanh trên khoảng cách ngắn. Đây có thể là dấu hiệu cho thấy dòng chảy từng nhiều lần bị đất đá sạt lở quy mô lớn làm thay đổi hoặc lấp một phần. Khi mưa lớn, nước dồn xuống dòng suối với tốc độ cao. Nếu phía trên xuất hiện một điểm sạt lở hoặc vật liệu bị dồn lại làm nghẽn dòng, nước có thể tích tụ tạm thời. Khi điểm nghẽn bị phá vỡ, lượng nước cùng đất đá, cây cối đổ xuống hạ lưu cùng lúc, tạo thành dòng lũ quét hoặc lũ bùn đá.
Những vết sạt trượt ở các dãy núi tại xã Mường Than. Ảnh: Thế Bằng
Nền địa chất khu vực cũng làm gia tăng nguy cơ. Theo GS Đức, nơi xảy ra sạt lở và lũ quét có sự xuất hiện của các thành tạo đá magma cùng nhiều hệ thống đứt gãy lớn. Đá gốc bị nứt nẻ, vỡ vụn mạnh, trong khi lớp đất phong hóa có chiều dày lớn. Đất đá trong điều kiện này dễ thấm nước, giảm độ ổn định và trượt xuống khi gặp mưa lớn.
"Địa hình, địa chất và lượng mưa kết hợp với nhau, tạo nên một tai biến phức hợp. Đây là lý do sức tàn phá của trận lũ vừa qua đặc biệt lớn", GS Đức nhận định.
Nhiều khu vực có nguy cơ tương tự
Theo GS Đức, nguy cơ sạt lở và lũ quét do mưa lớn vẫn còn ở những khu vực có địa hình phân cắt mạnh, sườn dốc lớn, địa chất bị phong hóa và đã trải qua nhiều ngày mưa.
Tại Lai Châu, các khu vực cần đặc biệt lưu ý gồm Bum Tở, Hua Bum, Thu Lũm, Mường Tè, Pa Ủ, Pu Sam Cáp, Sìn Hồ và Tủa Sín Chải. Ở Lào Cai, các khu vực Chế Tạo, Lao Chải, Mù Cang Chải và Púng Luông; tại Điện Biên là Nà Tấu, Mường Phăng và Pú Nhi. Những khối trượt lớn hoặc dòng lũ bùn đá do điểm nghẽn trên dòng chảy có thể xảy ra sau khi mưa đã ngớt hẳn.
Theo GS Đức, người dân không nên vội trở về nhà ngay sau khi mưa tạnh hoặc nước bắt đầu rút. Các địa phương cần rà soát dọc suối nhánh, phát hiện sớm đất đá, cây gãy đổ gây nghẽn dòng và di chuyển người dân ở vùng trũng thấp, khu vực hạ lưu đến nơi an toàn.
Lũ quét phá hủy các công trình kiên cố ở xã Mường Than. Ảnh: Gia Chính
Một dấu hiệu nguy hiểm khác là sự xuất hiện của các khe nứt kéo dài trên mái dốc. Một số khe nứt có thể chưa dẫn ngay đến sạt lở, nhưng khi đã hình thành, mái dốc không thể tự "liền lại" và nguy cơ trượt luôn tồn tại. Người dân cần đặc biệt chú ý khi nước đột ngột rỉ ra hoặc phun lên từ sườn dốc, bờ vách đất; nghe tiếng cành cây gãy răng rắc, tiếng đá tảng va đập trầm đục hoặc tiếng nổ bất thường.
Nước suối cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo. Nếu dòng nước đang trong hoặc chỉ hơi đục đột ngột chuyển sang màu đục ngầu của bùn đất, người dân cần lập tức rời khỏi khu vực ven suối. "Thiên tai thường xảy ra rất bất ngờ, đặc biệt trong đêm tối, từ nửa đêm đến rạng sáng", GS Đức cảnh báo.
Trong thời điểm mưa lớn, các dòng chảy có khu dân cư lân cận cần được kiểm tra thường xuyên, khoảng 15-30 phút mỗi lần. Nếu mực nước dâng nhanh, người dân phải di chuyển ngay lên khu vực cao hơn.
Nếu mưa lớn vẫn tiếp diễn nhưng mực nước không tăng, thậm chí giảm, đây cũng có thể là dấu hiệu dòng chảy phía trên đang bị tắc nghẽn. Khi điểm nghẽn bị phá vỡ, một lượng nước và đất đá lớn có thể bất ngờ đổ xuống hạ lưu. GS Đức khuyến cáo người dân cần di chuyển lên địa hình cao hơn dòng chảy ít nhất 10-12 m và chỉ trở về khi cơ quan chức năng xác định khu vực đã an toàn.
Gia Chính
