Việc eo biển Hormuz mở lại theo thỏa thuận Mỹ - Iran thắp lên hy vọng cho toàn cầu, nhưng khủng hoảng hậu cần và năng lượng có thể không nhanh chóng chấm dứt.
Nền tảng dữ liệu hàng hải AXSMarine ngày 18/6 ghi nhận 25 tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz, mức nhiều nhất trong một ngày kể từ 18/4 và gấp hơn 5 lần trung bình 10 ngày đầu tháng 6. Số lượt tàu qua eo biển trên thực tế có thể cao hơn, do một số phương tiện đã tắt hoặc điều chỉnh tín hiệu từ hệ thống nhận dạng tự động (AIS) để tránh bị lộ vị trí.
Tàu thuyền đi qua Hormuz tăng đột biến ngay sau khi Iran ngày 18/6 ký bản ghi nhớ 14 điểm hướng đến chấm dứt xung đột với Mỹ, trong đó có mở cửa lại eo biển.
Một tàu chở dầu neo đậu trên eo biển Hormuz ngoài khơi đảo Qeshm của Iran hôm 18/4. Ảnh: AP
Cơ quan Quản lý Eo biển vịnh Ba Tư (PGSA), tổ chức mới được Iran thành lập để giám sát eo biển Hormuz, cho biết sẽ không thu phí với tàu qua lại Hormuz trong 60 ngày, theo đúng như bản ghi nhớ. PGSA yêu cầu các tàu phải gửi đề xuất di chuyển cho cơ quan này 48 giờ trước khi đến eo biển và đi theo lộ trình được cung cấp để đảm bảo an toàn.
Đây được xem là tín hiệu đầy lạc quan về việc nối lại hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, nơi nắm giữ 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.
Sau khi xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran bùng phát cuối tháng 2, Iran đã sử dụng xuồng cao tốc, thủy lôi và máy bay không người lái (UAV) để kiểm soát chặt chẽ hoạt động vận tải qua eo biển, đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng cao.
Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng phái đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố "eo biển Hormuz sẽ không trở lại tình trạng như trước". David Goldman, nhà bình luận của CNN, cũng nhận định rằng một cơn ác mộng hậu cần sẽ diễn ra sau khi eo biển mở cửa trở lại.
"Nhiệm vụ đầu tiên là giải tỏa các điểm nghẽn của eo biển. Việc này sẽ mất nhiều thời gian, vì các tàu dầu cỡ lớn di chuyển chỉ tương tự tốc độ xe đạp", Goldman cho hay.
Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), hiện vẫn có hơn 500 tàu thương mại mắc kẹt trong vịnh Ba Tư với khoảng 11.000 thủy thủ trên tàu. Cơ quan này cũng cho biết tổng cộng khoảng 20.000 thủy thủ làm việc trong khu vực đã bị ảnh hưởng bởi cuộc xung đột.
Trong số đó, khoảng 166 tàu dầu cần phải rời đi, mang theo khoảng 170 triệu thùng dầu, theo Matt Smith, nhà phân tích dầu mỏ hàng đầu tại Kpler. Sau đó, các tàu chở dầu rỗng tiến vào eo biển, nạp đầy hàng và quay ra.
Lượt tàu thương mại qua eo biển Hormuz mỗi ngày năm 2026 (đường sáng màu) so với cùng kỳ năm 2025. Đồ họa: AXSMarine
PGSA, cơ quan quản lý của Iran, yêu cầu các tàu muốn qua Hormuz phải gửi đề xuất di chuyển cho cơ quan này 48 giờ trước khi đến eo biển và đi theo lộ trình được cung cấp để đảm bảo an toàn. Điều này có thể khiến quá trình di chuyển của tàu thuyền qua eo biển bị kéo dài, làm nghiêm trọng thêm các thách thức về hậu cần và điều phối.
Việc khôi phục hoàn toàn công suất vận chuyển của tàu dầu qua Hormuz có thể mất tới 3 tháng, theo Victoria Grabenwöger, nhà phân tích dầu mỏ cấp cao tại Kpler.
Goldman cho hay bước thứ hai sau khi mở cửa là giải phóng kho dự trữ đã bị làm đầy vượt mức thông thường của Iran cũng như các nước vùng Vịnh trong những tháng qua do hoạt động xuất khẩu bị đình trệ. Lượng hàng tồn kho bất thường này cần nhiều thời gian để giải quyết, khiến các cơ sở khai thác dầu trong khu vực khó trở lại công suất tối đa nhanh chóng.
Bước tiếp theo là khởi động lại hoạt động sản xuất, theo Goldman. Các giếng dầu ở Trung Đông phần lớn đã bị đóng trong suốt thời gian xung đột.
"Việc khôi phục hoạt động sản xuất không phải chỉ đơn giản như bật công tắc. Đó là vấn đề kỹ thuật phức tạp, liên quan đến nhiều nguyên lý vật lý và có thể mất nhiều tuần để triển khai", Goldman nhận định.
Sản xuất cần được khôi phục một cách từ từ để đảm bảo các bể chứa dầu không bị quá tải. Hơn nữa, vì những giếng dầu trong khu vực có quy mô lớn và nằm gần nhau, việc tái khởi động sản xuất sẽ đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các công ty và các quốc gia nhằm đảm bảo áp suất nước và khí bơm vào được duy trì ổn định và đồng đều.
Vị trí eo biển Hormuz và các cảng ở vùng Vịnh. Đồ họa: WSJ
Tổng giám đốc điều hành Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) Al Jaber gần đây cảnh báo lưu lượng dầu qua eo biển có thể không phục hồi trước năm 2027.
"Phải mất ít nhất bốn tháng từ khi xung đột kết thúc để khôi phục lại 80% lưu lượng như trước, nhưng mọi thứ sẽ không thể quay trở lại như bình thường trước quý I hoặc thậm chí quý II năm 2027", ông Jaber phát biểu tại một sự kiện của Hội đồng Đại Tây Dương.
Amin Nasser, CEO của Saudi Aramco, từng cảnh báo rằng nếu các bên không đạt thỏa thuận trước giữa tháng 6, thị trường dầu mỏ toàn cầu khó có thể phục hồi hoàn toàn trước năm 2027.
Ông Jaber cho biết giá nhiên liệu đã tăng 30% kể từ khi xung đột bắt đầu, giá phân bón tăng 50%, trong khi giá vé máy bay đã tăng khoảng 25%. "Mỗi trang trại, mỗi nhà máy, mỗi gia đình đều đang phải gánh chịu ảnh hưởng", ông nói.
Thanh Tâm (Theo CNN, Gulf News)
