Việc tỷ suất sinh tại Nhật Bản lao dốc xuống mức thấp kỷ lục phản ánh thực trạng bão giá và áp lực chi phí giáo dục đắt đỏ đang đè nặng khiến giới trẻ ngại sinh con.
Báo cáo dân số mới nhất từ Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản công bố ngày 3/6 vẽ nên một bức tranh xám về tương lai của đất nước mặt trời mọc khi tổng tỷ suất sinh năm 2025 tiếp tục rơi xuống mức thấp kỷ lục là 1,14. Con số này đánh dấu năm thứ mười liên tiếp tỷ lệ sinh suy giảm, với chỉ hơn 671.000 trẻ chào đời trong năm qua, giảm 2,2% so với năm 2024. Đây là lượng ca sinh thấp nhất được ghi nhận trong vòng 127 năm qua, kể từ khi Tokyo bắt đầu thu thập dữ liệu này vào năm 1899.
Tốc độ lao dốc nhanh chóng này đang đẩy nước Nhật vào tình trạng báo động đỏ. Theo dự báo dân số của Viện Quốc gia về Nghiên cứu Dân số và An sinh Xã hội Nhật Bản công bố năm 2023, phải đến năm 2040 số ca sinh mới giảm xuống mốc 670.000 trẻ. Thế nhưng, thực tế nghiệt ngã đã ập đến sớm hơn dự kiến tận 15 năm. Dù số ca kết hôn tăng nhẹ trong hai năm liên tiếp đạt hơn 489.000 cặp vào năm 2025 giúp đà giảm phần nào chững lại so với mức rơi 5% mỗi năm thời kỳ đại dịch, cuộc khủng hoảng thiếu hụt thế hệ kế cận vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát.
Trong khi đó, số ca tử vong trong năm qua đạt gần 1,6 triệu người, khiến dân số Nhật Bản sụt giảm tự nhiên hơn 918.000 người, đánh dấu năm thứ 19 liên tiếp quốc gia này bị thu hẹp quy mô dân số với tốc độ nhanh gấp đôi so với năm 2018.
Bản đồ địa lý của cuộc khủng hoảng sinh sản cho thấy sự phân hóa sâu sắc giữa các vùng miền. Tokyo hiện là nơi có tỷ suất sinh thấp nhất cả nước khi chạm mốc 0,96, trở thành địa phương duy nhất có tỷ suất sinh dưới 1. Tiếp sau thủ đô là Hokkaido và Miyagi với tỷ suất dừng lại ở mức 1.
Ở chiều ngược lại, tỉnh đảo Okinawa ghi nhận tỷ lệ cao nhất cả nước với 1,52, theo sau là Miyazaki với 1,46 và Fukui với 1,45. Điểm sáng hiếm hoi xuất hiện tại 13 tỉnh có tỷ suất sinh tăng trưởng, tiêu biểu là Ishikawa tăng 0,07 điểm lên mức 1,3 nhờ những tổn thất từ trận động đất ở bán đảo Noto năm 2024 dần được khắc phục, hay Kagawa và Kochi lần lượt tăng 0,04 điểm.
Ảnh minh họa: Yuriko Nakao/Reuters
Nguyên nhân cốt lõi ngăn cản các gia đình trẻ đón thành viên mới xuất phát từ gánh nặng tài chính đè nặng lên vai họ trong bối cảnh kinh tế vĩ mô ảm đạm. Hiện nay, tốc độ tăng lương tại Nhật Bản liên tục tụt hậu so với đà lạm phát của giá cả tiêu dùng, khiến thu nhập thực tế của người lao động bị bào mòn. Gánh nặng này càng trở nên kiệt quệ tại các đô thị lớn khi giá bất động sản và chi phí thuê nhà không ngừng leo thang.
Khảo sát về xu hướng sinh sản do Viện Quốc gia về Nghiên cứu Dân số và An sinh Xã hội thực hiện chỉ ra rằng chi phí nuôi dạy và giáo dục quá đắt đỏ là rào cản lớn nhất khiến các cặp vợ chồng không thể sinh đủ số con mong muốn. Đối với những người cân nhắc sinh con thứ hai hoặc thứ ba, rào cản này còn cộng thêm nỗi lo sợ về những ảnh hưởng tiêu cực của việc nghỉ thai sản đến lộ trình thăng tiến trong sự nghiệp.
Hệ quả của áp lực kinh tế này là xu hướng trì hoãn sinh sản ngày càng lộ rõ. Độ tuổi trung bình của phụ nữ Nhật Bản sinh con đầu lòng đã neo ở mức 31 tuổi trong suốt ba năm liên tiếp. Nhóm phụ nữ từ 30 đến 34 tuổi là nhóm duy nhất ghi nhận số ca sinh tăng thêm 2.221 trẻ trong năm 2025, trong khi tất cả các nhóm tuổi khác đều sụt giảm. Dù chính phủ Nhật Bản đã nỗ lực mở rộng chế độ nghỉ thai sản và tăng cường hệ thống nhà trẻ công lập, ranh giới giữa việc duy trì sự nghiệp ổn định và hoàn thành thiên chức làm mẹ vẫn là một bài toán khó có lời giải đối với nhiều phụ nữ.
Theo ông Takumi Fujinami, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Nhật Bản, quyết định sinh con là quyền tự do cá nhân nhưng việc nhiều cặp vợ chồng phải từ bỏ ước mơ làm cha mẹ chỉ vì rào cản tài chính là một thực tế đáng buồn. Thực trạng này đòi hỏi chính phủ và khối tư nhân Nhật Bản phải nhanh chóng phối hợp để thực hiện các biện pháp cải cách tiền lương và an sinh xã hội thực chất hơn, giúp thế hệ trẻ có đủ điểm tựa kinh tế vững chắc để tự tin hiện thực hóa mong muốn xây dựng gia đình.
Bình Minh (Theo Reuters, Nikkei)
