Anh Nguyễn Văn Hùng, trưởng "xóm chạy thận" (ngõ 121 Lê Thanh Nghị, P.Bạch Mai, Hà Nội) đã có thâm niên chạy thận hơn 2 thập niên. Dù các bệnh viện (BV) tuyến huyện tại quê nhà anh ở Hải Hậu, Nam Định cũ (nay là Ninh Bình) đã có thể thực hiện kỹ thuật chạy thận cả chục năm nay nhưng anh Hùng cũng như nhiều bệnh nhân (BN) khác vẫn lựa chọn bám trụ lại những căn phòng trọ chật chội, ẩm thấp tại thủ đô.
"Y tế ở tỉnh vẫn sợ hơn ở trên này", anh Hùng nói. Những khó khăn, trục trặc thậm chí là sự cố tại các BV địa phương mà anh Hùng nghe được đã hình thành định kiến thiếu tin tưởng với y tế tuyến dưới. Trong suy nghĩ của những BN mạn tính như anh, các bác sĩ (BS) tuyến T.Ư luôn "cao tay hơn". Vì vậy, dù biết việc bám trụ ở Hà Nội sẽ tốn kém tiền thuê trọ, tiền sinh hoạt đắt đỏ hơn so với điều trị gần nhà, họ vẫn cắn răng chịu đựng để "được chữa bệnh tốt hơn".
Với sự hỗ trợ của BV Bạch Mai, BV đa khoa tỉnh Sơn La triển khai rất tốt các kỹ thuật lọc máu chu kỳ, giúp người bệnh suy thận mạn được chăm sóc ngay tại địa phương
Ảnh: Thế Anh
Trường hợp của anh Hùng và các BN xóm chạy thận không phải cá biệt. Trong nhiều năm qua, người dân thường có tâm lý đổ dồn về các BV tuyến cuối tại Hà Nội, TP.HCM mỗi khi khám chữa bệnh (KCB), chưa tin tưởng công tác KCB tại địa phương. Niềm tin vào y tế cơ sở (YTCS) bị sứt mẻ đã tạo ra những dòng "di cư y tế", kéo theo hàng loạt chi phí ngoài viện phí và tiền thuốc men. Đó là tiền thuê nhà trọ, tiền điện nước, chi phí sinh hoạt đắt đỏ tại đô thị lớn. Đó là sự đánh đổi bằng cả công việc, học hành của con cái… Những chi phí không chỉ đo đếm bằng tiền vô hình trung đã trở thành những "bẫy nghèo", đẩy nhiều gia đình vào túng quẫn.
Xóa định kiến y tế tuyến dưới
Chủ trương tăng cường công tác phòng bệnh, đẩy mạnh và tận dụng hiệu quả YTCS, KCB ban đầu đã được nêu ra từ lâu, song thực trạng người dân dồn về các BV tuyến T.Ư vẫn chưa được khắc phục.
Ông Phạm Văn Học, Phó chủ tịch Hiệp hội BV tư nhân VN, nhìn nhận tâm lý BS tuyến T.Ư "cao tay hơn" không phải là không có cơ sở. BS giỏi thường chọn các đô thị lớn để lập nghiệp. Ở đó họ có thiết bị tốt, có cơ hội tiếp cận nhiều ca bệnh khó để phát triển chuyên môn sâu. Ngược lại, YTCS hiện đang còn trong cảnh thiếu thốn từ trang thiết bị cho tới con người.
Thêm vào đó, cơ chế tài chính và chi trả BHYT tại các cơ sở y tế địa phương còn nhiều bất cập, đặc biệt là danh mục thuốc hết sức nghèo nàn, khiến "người bệnh không có cơ hội được dùng, BS không có cơ hội được kê đơn". Khi không có sự đầu tư đồng bộ, theo ông Học, uy tín, thương hiệu và năng lực hành nghề của y tế tuyến dưới ngày một giảm sút, không chỉ trong tâm lý người dân.
Để giải quyết bài toán này, Bộ Y tế đã xây dựng các dự án mua sắm trang thiết bị y tế trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 nhằm bổ sung hệ thống thiết bị hiện đại, thay thế các thiết bị lạc hậu, đáp ứng nhu cầu KCB chuyên sâu. Từ đầu năm nay, Bộ Y tế cũng đã triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026 - 2035.
Một trong những trọng tâm của chương trình là ưu tiên nguồn lực để đầu tư cơ sở hạ tầng, xây mới, nâng cấp trang bị thiết bị y tế hiện đại cho hệ thống YTCS (bao gồm trạm y tế xã, phường, đặc khu; y tế quân dân y) trên toàn quốc.
Để giải bài toán "khát" nhân lực chất lượng cao tại tuyến dưới, trong giai đoạn 2025 - 2030, Bộ Y tế đặt mục tiêu mỗi năm các địa phương luân phiên, điều động ít nhất 1.000 BS về làm việc có thời hạn tại trạm y tế cấp xã. Tính đến nay, theo báo cáo của 28/34 tỉnh, thành, đã có 1.146 BS được tăng cường về tuyến xã. Bộ Y tế còn đang xây dựng Đề án phát triển nhân lực y tế cho trạm y tế cấp xã, dự kiến hoàn thành trong quý 3/2026, làm cơ sở tiếp tục củng cố nhân lực, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế tại YTCS.
Từ kinh nghiệm nhiều năm triển khai các chương trình chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ các địa phương về chuyên môn, đào tạo nhân lực, Giám đốc một BV đầu ngành thuộc Bộ Y tế nhấn mạnh khi chất lượng YTCS được nâng cao thông qua đào tạo nhân lực và chuyển giao kỹ thuật, người dân sẽ không còn tâm lý phải vượt tuyến. Nhờ đó, không chỉ các BV tuyến trên được giảm tải hiệu quả mà bản thân người dân cũng được thụ hưởng dịch vụ y tế chất lượng cao ngay tại địa phương mình, cắt giảm triệt để các "chi phí vô hình".
Bên cạnh đào tạo nhân lực, nâng cao tay nghề, chuyển giao kỹ thuật cho tuyến dưới, ông Phạm Văn Học đề xuất thêm các giải pháp về tài chính, thu nhập cho cán bộ y tế tuyến dưới và đặc biệt là tháo gỡ nút thắt danh mục thuốc tại YTCS để người bệnh có cơ hội được dùng và BS có cơ hội được kê thuốc tốt cho người bệnh. Cạnh đó, ông Học nhấn mạnh thông qua việc số hóa hồ sơ sức khỏe và đẩy mạnh KCB từ xa, người dân tại các vùng sâu, vùng xa hoàn toàn có thể được KCB từ các BS giỏi tuyến T.Ư mà không cần phải khăn gói lên các TP lớn.
Không chờ có bệnh mới chữa
Hệ thống YTCS mạnh không chỉ để KCB tại chỗ, mà quan trọng hơn là để thực hiện chiến lược phòng bệnh chủ động, "không chờ có bệnh mới chữa".
TS-BS Nguyễn Đình Phúc, Giám đốc BV đa khoa Đống Đa, cho biết nâng cao năng lực trạm y tế xã, phường giúp người dân tiếp cận sớm và thuận lợi các dịch vụ điều trị; người có bệnh được chẩn đoán, điều trị tốt hơn nữa, và được chăm sóc sức khỏe toàn diện, suốt đời. Đặc biệt, việc triển khai khám sức khỏe định kỳ ít nhất 1 lần/năm, sàng lọc sớm bệnh, phòng bệnh chủ động, sẽ giúp phòng ngừa hiệu quả hoặc điều trị bệnh từ rất sớm. "Điều trị sớm, không chỉ giúp giảm chi phí điều trị, mà người bệnh sẽ có được cơ hội bình phục được tốt nhất. Phòng bệnh chủ động, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời có ý nghĩa rất lớn với chăm sóc, bảo vệ sức khỏe người dân", BS Phúc nêu.
Việc phòng bệnh chủ động, phát hiện sớm bệnh tật được coi là giải pháp bền vững giúp giảm chi phí y tế cho người dân
Ảnh: Liên Châu
Thực tế điều trị các bệnh hiểm nghèo như ung thư cho thấy nếu phát hiện muộn, chi phí điều trị có thể lên đến hàng trăm triệu, thậm chí cả tỉ đồng mỗi năm nhưng hiệu quả rất hạn chế. Một chuyên gia đầu ngành ung bướu chia sẻ việc phòng bệnh chủ động, phát hiện sớm ung thư là hoàn toàn có thể. Một số loại ung thư có thể phòng rất sớm nhờ vắc xin như vắc xin HPV ngừa ung thư cổ tử cung ở nữ, hoặc vắc xin viêm gan B ngừa ung thư gan. Nếu được sàng lọc sớm, điều trị sớm, chi phí sẽ rất thấp.
Về chiến lược phòng bệnh chủ động, TS Dương Chí Nam, Phó cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), cho biết luật Phòng bệnh đã được thiết kế với quan điểm chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng bệnh. Trong đó, tiếp cận vắc xin bền vững và tiêm chủng chủ động là trụ cột ưu tiên. Ngoài hình thức tiêm thường xuyên, cơ quan chức năng sẽ tổ chức các chiến dịch tiêm chủng chủ động mở rộng, giúp người dân phòng ngừa từ sớm các bệnh hiểm nghèo.
Cạnh đó, từ ngày 1.7.2026, thực hiện theo các nghị quyết của Bộ Chính trị, Quốc hội, Quỹ BHYT và ngân sách sẽ chính thức chi trả chi phí khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc miễn phí theo lộ trình, giúp phát hiện sớm các bệnh không lây nhiễm tốn kém như ung thư, tim mạch, đái tháo đường. Dự kiến, các địa phương sẽ tổ chức khám cho người dân ngay tại trạm y tế xã với mục tiêu ưu tiên là khoảng 5 triệu người dân (chiếm 5% dân số) hiện vẫn chưa có thẻ BHYT, trong đó có rất nhiều người yếu thế chưa từng được đi khám sức khỏe trong đời.
Giảm gánh nặng chi phí y tế không chỉ là câu chuyện của việc quỹ BHYT mở rộng chi trả thuốc mới hay tăng tỷ lệ thanh toán khi người bệnh đã nằm trên giường bệnh. Để xã hội sống khỏe mạnh, việc phòng bệnh chủ động ngay YTCS mới thực sự là giải pháp hiệu quả và bền vững. PGS-TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế) đúc kết: "Một đồng chi cho phòng bệnh đem lại lợi ích hơn nhiều lần, do không bị bệnh nặng, không phải nhập viện, không di chứng, không phải nghỉ việc, không mất thu nhập, không mất công sức cho người chăm sóc".
Với những loại vắc xin ngừa bệnh hiểm nghèo, việc phòng bệnh chủ động mang lại "nguồn lợi" khổng lồ cho cả hệ thống an sinh xã hội và túi tiền của người dân.
